Tuần lễ 7 ngày từ đâu ra: từ Babylon, người Do Thái đến lịch La Mã

Tuần lễ 7 ngày không do thiên nhiên đặt ra: ngày, tháng, năm đều bám vào chuyển động của Trái Đất và Mặt Trăng, còn tuần thì không. Nó là sản phẩm văn hoá, ghép từ ba dòng chính: thói quen chia tháng theo pha Trăng của người Lưỡng Hà, ngày Sabát nghỉ ngơi của người Do Thái, và tuần "bảy thiên thể" của chiêm tinh Hy Lạp – La Mã. Khi Kitô giáo và đế chế La Mã gặp nhau ở thế kỷ 4, ba dòng ấy hợp lại thành nhịp tuần mà gần như cả thế giới đang sống theo.

Vì sao lại là bảy: con số nằm giữa hai pha Trăng

Một tháng âm lịch dài khoảng 29,5 ngày. Chia cho bốn pha dễ thấy bằng mắt thường — trăng non, trăng thượng huyền, trăng tròn, trăng hạ huyền — mỗi chặng được chừng 7,4 ngày. Làm tròn xuống, ta có bảy. Đây là cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu lịch chấp nhận nhất cho việc con số 7 xuất hiện ở nhiều nơi.

Nhưng phép chia ấy không khít. Bốn tuần 7 ngày chỉ được 28 ngày, hụt một ngày rưỡi so với tháng Trăng. Một dân tộc chia tuần theo Trăng sẽ phải "chèn" thêm ngày lẻ vào cuối tháng để bắt kịp pha mới. Chính chỗ hụt này làm nên khác biệt lớn nhất giữa tuần cổ và tuần ngày nay: tuần ngày nay chạy liên tục, không bao giờ dừng lại chờ Trăng.

Ngoài pha Trăng, con số 7 còn có thêm một "sức nặng" khác: người xưa nhìn thấy đúng bảy thiên thể chuyển động trên nền sao cố định — Mặt Trời, Mặt Trăng và năm hành tinh thấy được bằng mắt thường. Sự trùng hợp này về sau sẽ đặt tên cho bảy ngày.

Lưỡng Hà: những ngày kiêng trong tháng

Các văn bản lịch của người Babylon cho thấy một số ngày trong tháng mang ý nghĩa đặc biệt, thường được nhắc là ngày 7, 14, 21, 28 — đúng nhịp các pha Trăng — cùng ngày 19. Vào những ngày này, vua và một số người phải kiêng một số việc. Chữ šapattu trong tiếng Akkad chỉ ngày trăng tròn, giữa tháng.

Điểm cần nói rõ: đây chưa phải tuần 7 ngày theo nghĩa hiện đại. Chu kỳ ấy "khởi động lại" theo từng tháng Trăng. Mối liên hệ giữa šapattu và chữ Sabát của người Do Thái là giả thuyết được bàn nhiều, nhưng giới nghiên cứu chưa thống nhất mức độ vay mượn. Một bài phổ thông nói "người Babylon phát minh ra tuần lễ" là nói quá.

Người Do Thái: tuần chạy liên tục và ngày Sabát

Bước ngoặt thật sự nằm ở truyền thống Do Thái. Sách Sáng thế kể Thiên Chúa tạo dựng trời đất trong sáu ngày và nghỉ ngày thứ bảy; điều răn giữ ngày Sabát biến câu chuyện ấy thành nếp sống. Điều quan trọng về mặt lịch là: tuần Do Thái không gắn với Trăng. Ngày Sabát cứ bảy ngày lại đến một lần, bất kể tháng đang ở pha nào.

Đây là phát kiến làm nên tuần lễ ngày nay. Khi một chu kỳ tách khỏi thiên văn, nó trở thành nhịp thuần xã hội: người ta làm sáu ngày, nghỉ một ngày, và cả cộng đồng cùng nghỉ một lúc. Trong tiếng Hebrew, các ngày trong tuần đến nay vẫn được gọi theo số thứ tự — "ngày thứ nhất", "ngày thứ hai"… — chỉ riêng ngày thứ bảy có tên là Shabbat.

Đến nay, ngày Sabát của người Do Thái bắt đầu từ lúc mặt trời lặn chiều thứ Sáu và kết thúc khi trời tối hôm thứ Bảy, theo cách tính ngày bắt đầu từ chiều tối.

Hy Lạp – La Mã: tuần bảy thiên thể

Song song đó, trong thế giới Hy Lạp hoá ở Ai Cập và Địa Trung Hải, giới chiêm tinh dựng một hệ thống khác: mỗi ngày do một trong bảy thiên thể "cai quản". Thứ tự Thổ tinh – Mặt Trời – Mặt Trăng – Hoả tinh – Thuỷ tinh – Mộc tinh – Kim tinh không phải ngẫu nhiên; nó sinh ra từ cách chia các giờ trong ngày cho từng thiên thể (bài về thất diệu trong cùng danh mục giải chi tiết phép tính này).

Người La Mã vốn có chu kỳ riêng: nundinae, phiên chợ cứ tám ngày một lần, ghi trên lịch bằng các chữ cái A đến H. Tuần bảy thiên thể len vào đời sống La Mã khoảng quanh thời đầu Công nguyên. Trên tường thành Pompeii — thành phố bị núi lửa Vesuvius vùi năm 79 — còn những nét vẽ, nét khắc liệt kê các ngày mang tên thần – thiên thể, cho thấy người dân thường đã quen với nó.

Đầu thế kỷ 3, sử gia Cassius Dio viết rằng tục gọi ngày theo bảy thiên thể bắt nguồn từ Ai Cập, và đến thời ông đã lan khắp nơi. Ông cũng ghi lại hai cách giải thích thứ tự các ngày, trong đó có cách chia giờ nói trên.

Thế kỷ 4: hai dòng gặp nhau

Người Kitô giáo thừa hưởng tuần lễ từ truyền thống Do Thái, nhưng chọn ngày đầu tuần — ngày họ gắn với sự phục sinh — làm ngày họp mặt. Ngày ấy, theo cách gọi của dân La Mã, lại chính là "ngày Mặt Trời".

Năm 321, hoàng đế Constantine ra sắc lệnh cho quan toà, dân thành thị và các xưởng thợ nghỉ vào "ngày đáng kính của Mặt Trời". Từ đây, tuần 7 ngày có thêm sức mạnh của luật nhà nước. Nhịp tuần của tôn giáo và nhịp tuần chiêm tinh hoà làm một, rồi theo đế chế, theo giáo hội, theo giao thương mà lan rộng.

Dòng thời gian tóm tắt

Những nơi từng đếm tuần khác bảy

Bảy ngày thắng thế, nhưng không phải con đường duy nhất. Người La Mã từng sống với chu kỳ chợ tám ngày. Ở Java, chu kỳ chợ năm ngày (pasaran) vẫn chạy song song với tuần 7 ngày, và hai chu kỳ ghép lại tạo nên những ngày được coi là đặc biệt. Ở vùng Đông Á thời trung đại, quan lại nhiều triều đại được nghỉ theo nhịp mười ngày.

Ngay chữ "tuần" của tiếng Việt cũng gợi lại điều đó. Chữ Hán 旬, đọc là tuần, vốn chỉ khoảng mười ngày; vì thế mới có "thượng tuần, trung tuần, hạ tuần" để chỉ mười ngày đầu, giữa và cuối tháng. Khi tuần lễ 7 ngày đến, tiếng Việt mượn lại một chữ có sẵn và cho nó một nghĩa mới. Một người đọc báo cũ mà không biết điều này dễ hiểu nhầm "hạ tuần tháng Ba" là "tuần cuối tháng Ba" theo nghĩa bảy ngày.

Góc nhìn hôm nay: một quy ước bền đến lạ

Có lẽ không quy ước nào của loài người chạy liền mạch lâu như tuần lễ. Lịch đã đổi nhiều lần — từ lịch Julius sang lịch Gregory năm 1582, nhiều nước nhảy cóc mười ngày hoặc hơn — nhưng thứ tự các thứ thì không bị xáo. Thứ Năm, ngày 4 tháng 10 năm 1582 theo lịch cũ được nối thẳng bằng thứ Sáu, ngày 15 tháng 10 theo lịch mới. Ngày tháng nhảy, tuần thì giữ nhịp.

Vài lần người ta cố bỏ tuần 7 ngày — Cách mạng Pháp, Liên Xô — đều thất bại, chủ yếu vì đời sống gia đình, tôn giáo và giao thương đã bám rễ vào nhịp cũ.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể bắt đầu từ:

• Sách Sáng thế và sách Xuất hành trong Kinh Thánh, đọc phần nói về ngày thứ bảy.
• Cuốn The Seven Day Circle của nhà xã hội học Eviatar Zerubavel — khảo cứu kinh điển về lịch sử và ý nghĩa xã hội của tuần lễ.
• Các phần nói về lịch trong sách lịch sử La Mã; tranh, ảnh hiện vật Pompeii ở các bảo tàng có trưng bày cổ vật La Mã.
• Thử một việc nhỏ: đếm xem trong một tuần của mình, bao nhiêu việc gắn chặt với "thứ" chứ không với "ngày". Họp giao ban, lịch học thêm, buổi họp mặt tối thứ Sáu — tất cả đều đứng trên quy ước mấy nghìn năm tuổi này.