Chủ nhật (主日) nghĩa là "ngày của Chúa": chữ chủ ở đây là "chúa, người làm chủ", chữ nhật là "ngày". Tên này dịch từ dies Dominica trong tiếng La-tinh của giáo hội, chỉ ngày người Kitô giáo kỷ niệm sự phục sinh và họp nhau cầu nguyện. Vì là ngày có tên riêng, mang ý nghĩa đặc biệt, Chủ nhật không bị đếm thành "thứ Nhất" như các ngày còn lại trong tuần.
Chữ "Chủ" trong Chủ nhật không phải "chủ yếu"
Nhiều người đoán Chủ nhật là "ngày chính", "ngày chủ yếu" của tuần, hoặc "ngày của chủ nhà" — ngày ông chủ cho người làm nghỉ. Cả hai đoán đều hợp lý nhưng không đúng gốc. Chữ 主 trong 主日 dùng theo nghĩa tôn giáo: Chúa, Đấng làm chủ. Trong văn bản Công giáo tiếng Việt, ngày này đến nay vẫn được gọi là Chúa nhật, ví dụ "Chúa nhật Phục sinh", "Chúa nhật thứ Ba Mùa Vọng". Chủ nhật và Chúa nhật là hai cách đọc của cùng một ý.
Trong tiếng Trung, 主日 cũng là từ của người Kitô giáo; người Trung Quốc nói chung gọi Chủ nhật là 星期日 hay 星期天, nghĩa là "ngày Mặt Trời / ngày trời" của tuần. Tiếng Nhật gọi là 日曜日 — ngày Mặt Trời. Chỉ riêng tiếng Việt đưa chữ "Chủ" của giáo hội thành tên gọi phổ thông cho cả xã hội.
Một ngày, bốn lối gọi trong các ngôn ngữ
Đi qua các thứ tiếng, ta thấy Chủ nhật được gọi theo bốn lối khác nhau, và mỗi lối kể một đoạn lịch sử.
| Lối gọi | Ví dụ | Nghĩa gốc |
|---|---|---|
| Theo thiên thể | Sunday (Anh), Sonntag (Đức), nichiyōbi (Nhật) | Ngày Mặt Trời, từ tuần bảy thiên thể Hy Lạp – La Mã |
| Theo giáo hội | dimanche (Pháp), domingo (Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha), domenica (Ý), Kyriaki (Hy Lạp), Chủ nhật (Việt) | Ngày của Chúa, từ dies Dominica / Kyriakē |
| Theo sự kiện | voskresenye (Nga) | Sự phục sinh |
| Theo số thứ tự | yom rishon (Hebrew), al-Ahad (Ả Rập) | Ngày thứ nhất |
Tiếng Nga còn một chuyện thú vị. Từ nedelya, ngày nay nghĩa là "tuần", trong tiếng Slav cổ từng chỉ Chủ nhật, với nghĩa là "ngày không làm việc". Đến nay tiếng Ukraina vẫn gọi Chủ nhật là nedilya. Còn thứ Hai trong tiếng Nga, ponedelnik, nghĩa đen là "ngày sau ngày nghỉ". Tức là ở đây Chủ nhật đứng làm mốc, và ngày đầu tuần làm việc được đặt tên theo nó.
Vì sao Chủ nhật đứng riêng, không gọi là "thứ"
Lý do ngôn ngữ
Trong lối đếm của giáo hội, chỉ năm ngày giữa tuần được đánh số. Hai đầu tuần — ngày của Chúa và ngày Sabát — có tên riêng. Tiếng Việt giữ trọn phần đầu (Chủ nhật), còn thứ Bảy thì được đếm luôn thành số. Nhờ vậy ta có sáu ngày mang chữ "thứ" và một ngày đứng ngoài.
Lý do đời sống
Chủ nhật là ngày duy nhất trong tuần mang ý nghĩa vừa tôn giáo, vừa xã hội: ngày đi lễ với người Công giáo, ngày nghỉ của công sở, trường học. Hoàng đế Constantine định "ngày Mặt Trời" là ngày nghỉ từ năm 321; từ đó ở châu Âu, Chủ nhật vừa là ngày lễ vừa là ngày luật cho nghỉ. Tên gọi riêng phản ánh vị trí riêng ấy.
Lý do thị giác
Nhìn lịch treo tường ở Việt Nam, Chủ nhật thường in màu đỏ, giống ngày lễ. Trên lịch bàn, lịch điện thoại, ô Chủ nhật thường được tách màu. Tên riêng, màu riêng, vị trí riêng ở đầu hoặc cuối hàng — tất cả làm Chủ nhật trở thành "ngày khác" trong mắt người đọc lịch.
Trước khi có Chủ nhật, người Việt nghỉ theo nhịp nào
Trong làng xã Việt truyền thống, nhịp sinh hoạt không chạy theo tuần lễ mà theo âm lịch và mùa vụ. Những mốc được chờ đợi là ngày mùng một và ngày rằm, các phiên chợ họp theo ngày âm cố định trong tháng, các ngày giỗ, ngày hội làng, và những quãng nông nhàn giữa hai vụ. Không có một ngày nghỉ đều đặn bảy ngày một lần cho cả xã hội.
Ngày nghỉ hằng tuần trở thành nếp chung khi trường học, công sở, xưởng máy kiểu mới vận hành theo tuần lễ. Từ đó người Việt sống cùng lúc với hai cuốn lịch: tuần lễ dương lịch cho việc làm, việc học, và âm lịch cho giỗ chạp, lễ Tết. Tờ lịch treo tường in cả hai loại ngày chính là dấu vết của sự chồng lớp ấy — số dương to, số âm nhỏ, và một ô Chủ nhật màu đỏ.
Chủ nhật là đầu tuần hay cuối tuần
Theo lối đếm của tên gọi, Chủ nhật là ngày đầu tiên — đó là lý do ngày sau nó là "thứ Hai". Nhưng trong cảm nhận của người đi làm, Chủ nhật là ngày cuối của "cuối tuần", tuần mới bắt đầu từ sáng thứ Hai. Chuẩn quốc tế ISO 8601 cũng xếp thứ Hai là ngày 1, Chủ nhật là ngày 7.
Hai cách nghĩ cùng tồn tại mà ít khi gây rắc rối, trừ vài tình huống:
- Câu "tuần này" nói vào tối Chủ nhật: người hiểu là tuần sắp kết thúc, người hiểu là tuần bắt đầu từ mai.
- Lịch tháng in Chủ nhật ở cột đầu (kiểu Mỹ) hay cột cuối (kiểu châu Âu) — nhìn nhầm cột là hẹn nhầm ngày.
- Báo cáo theo tuần: khi chốt số "tuần 45", cần ghi rõ tuần tính từ thứ Hai đến Chủ nhật.
Mẹo cho người hay đứng ra rủ họp mặt: thay vì "Chủ nhật tuần này", hãy ghi ngày cụ thể, ví dụ "Chủ nhật 8/11". Một con số ngày bớt được cả chục tin nhắn hỏi lại.
Chủ nhật và ngày nghỉ hằng tuần theo luật Việt Nam
Nhiều người nghĩ luật buộc mọi người được nghỉ Chủ nhật. Thực tế, Bộ luật Lao động 2019 quy định người lao động được nghỉ hằng tuần ít nhất 24 giờ liên tục; người sử dụng lao động có thể sắp xếp ngày nghỉ hằng tuần vào Chủ nhật hoặc một ngày cố định khác. Người làm nhà hàng, bệnh viện, bán lẻ, vận tải thường có "Chủ nhật" của riêng mình rơi vào một ngày giữa tuần.
Vì vậy trong một nhóm bạn đi làm, "Chủ nhật" không phải ngày rảnh chung của tất cả. Khi chọn lịch họp mặt định kỳ, hỏi trước ai làm ca cuối tuần sẽ đỡ hơn mặc định chọn Chủ nhật.
Góc nhìn hôm nay: giữ một ngày "khác hẳn"
Ý nghĩa ban đầu của Chủ nhật — một ngày tách khỏi nhịp làm việc — vẫn còn giá trị kể cả với người không theo tôn giáo nào. Một vài cách người ta giữ "chất Chủ nhật" ngày nay:
- Một bữa ăn dài hơn mọi ngày, cả nhà hoặc nhóm bạn cùng ngồi, không vội.
- Một việc chỉ làm vào Chủ nhật: đi chợ phiên, đọc báo giấy, gọi điện cho ông bà.
- Một khoảng không nhìn email công việc, tuỳ theo điều kiện từng nghề.
- Đến một nhà thờ cổ, một đình chùa vào giờ yên tĩnh để ngắm kiến trúc — giữ trang phục và giọng nói phù hợp nơi thờ tự.
Muốn hiểu thêm về chữ "Chúa nhật" trong tiếng Việt, có thể đọc lịch phụng vụ của Giáo hội Công giáo Việt Nam: mỗi Chúa nhật trong năm đều có tên gọi riêng theo mùa, cho thấy ngày này được "đặt tên" kỹ đến mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhật nghĩa là gì?
Chủ nhật (主日) nghĩa là "ngày của Chúa", dịch từ dies Dominica trong tiếng La-tinh của giáo hội. Đây là ngày người Kitô giáo kỷ niệm sự phục sinh và đi lễ. Trong văn bản Công giáo, ngày này vẫn được gọi là Chúa nhật.
Vì sao Chủ nhật không gọi là thứ Nhất?
Vì Chủ nhật là ngày đầu tuần đã có tên riêng mang ý nghĩa tôn giáo, nên không cần đánh số. Các ngày sau được đếm từ thứ Hai. Nói gọn, "thứ Nhất" chính là Chủ nhật.
Chủ nhật và Chúa nhật khác nhau thế nào?
Không khác về nghĩa: cả hai đều là "ngày của Chúa". Chủ nhật là cách gọi phổ thông, Chúa nhật là cách gọi trong cộng đồng và văn bản Công giáo, như Chúa nhật Phục sinh.
Chủ nhật là ngày đầu tuần hay cuối tuần?
Theo tên gọi và lịch kiểu Mỹ, Chủ nhật là ngày đầu tuần. Theo chuẩn ISO 8601 và cảm nhận của người đi làm Việt Nam, Chủ nhật là ngày cuối tuần. Khi hẹn lịch, ghi rõ ngày tháng để tránh hiểu nhầm.
Luật có bắt buộc nghỉ ngày Chủ nhật không?
Bộ luật Lao động 2019 quy định mỗi tuần người lao động được nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục. Ngày nghỉ có thể là Chủ nhật hoặc một ngày cố định khác do người sử dụng lao động sắp xếp, nên nhiều nghề nghỉ giữa tuần.