Tiếng Việt có thứ Hai mà không có thứ Nhất vì cách đếm này coi Chủ nhật là ngày đầu tuần, và ngày đầu ấy đã mang tên riêng — "ngày của Chúa" — nên không cần gọi là "thứ Nhất". Các ngày còn lại được đếm tiếp: thứ Hai là ngày thứ hai của tuần, thứ Bảy là ngày thứ bảy. Cách giải thích phổ biến là lối đếm này đến từ cách gọi ngày của giáo hội Công giáo, theo chân các giáo sĩ phương Tây vào Việt Nam từ thế kỷ 17.
Đếm thử một lượt: ngày thứ nhất đi đâu
Hãy viết bảy ngày theo đúng logic "đếm thứ tự", bắt đầu từ Chủ nhật:
| Vị trí trong tuần | Theo lối đếm | Tên thực tế |
|---|---|---|
| 1 | ngày thứ nhất | Chủ nhật |
| 2 | ngày thứ hai | thứ Hai |
| 3 | ngày thứ ba | thứ Ba |
| 4 | ngày thứ tư | thứ Tư |
| 5 | ngày thứ năm | thứ Năm |
| 6 | ngày thứ sáu | thứ Sáu |
| 7 | ngày thứ bảy | thứ Bảy |
Cột giữa và cột phải khớp hoàn toàn, chỉ trừ hàng đầu. "Thứ Nhất" không mất đi — nó được thay bằng một cái tên trang trọng hơn. Nói cách khác, câu hỏi "vì sao không có thứ Nhất" có câu trả lời ngắn: có đấy, nó tên là Chủ nhật.
Chữ "thứ" ở đây nghĩa là thứ tự, giống trong "thứ nhất, thứ nhì". Đó cũng là lý do người ta viết "thứ Tư" chứ không phải "thứ Bốn": tiếng Việt khi đếm thứ tự dùng "thứ tư" (như "người thứ tư"), không dùng "thứ bốn".
Cách đếm của giáo hội: "feria secunda"
Trong tiếng La-tinh của giáo hội, Chủ nhật là dies Dominica — ngày của Chúa. Thứ Bảy giữ tên Sabbatum, gốc từ ngày Sabát của người Do Thái. Năm ngày ở giữa không được gọi theo tên thần – thiên thể như dân La Mã ngoại đạo, mà đánh số: feria secunda (thứ Hai), feria tertia (thứ Ba)… đến feria sexta (thứ Sáu).
Đặt cạnh tiếng Việt, sự tương ứng rất rõ: Dominica – Chủ nhật, feria secunda – thứ Hai, feria sexta – thứ Sáu. Tiếng Bồ Đào Nha, ngôn ngữ của nhiều giáo sĩ dòng Tên đến Đàng Trong, Đàng Ngoài thế kỷ 17, là thứ tiếng châu Âu lớn duy nhất giữ lối đếm này trong đời thường: segunda-feira, terça-feira… (bài riêng về tên ngày tiếng Bồ Đào Nha trong danh mục kể kỹ hơn).
Cần nói rõ: chưa có tư liệu nào cho biết chính xác ai, năm nào "đặt ra" cách gọi thứ Hai, thứ Ba trong tiếng Việt. Điều ta có là sự trùng khớp gần như từng chữ với cách đếm của giáo hội, cộng với việc chữ Quốc ngữ và nhiều thuật ngữ đạo Công giáo hình thành qua tay các giáo sĩ và giáo dân thời ấy. Từ trong cộng đồng Công giáo, cách gọi này dần lan ra cả xã hội, đặc biệt khi trường học, công sở thời Pháp thuộc vận hành theo tuần lễ.
Không chỉ tiếng Việt: những ngôn ngữ cũng đếm ngày
Đếm ngày bằng số không phải chuyện riêng của người Việt. Nhiều ngôn ngữ gắn với truyền thống Do Thái, Kitô giáo hay Hồi giáo cũng làm vậy, và đặt chúng cạnh nhau sẽ thấy rõ "thứ Nhất" nằm ở đâu.
| Ngôn ngữ | Chủ nhật | Thứ Hai | Thứ Năm | Thứ Sáu |
|---|---|---|---|---|
| Tiếng Việt | Chủ nhật (ngày của Chúa) | thứ Hai | thứ Năm | thứ Sáu |
| Tiếng Hebrew | yom rishon (ngày thứ nhất) | yom sheni (ngày thứ hai) | yom chamishi (ngày thứ năm) | yom shishi (ngày thứ sáu) |
| Tiếng Hy Lạp hiện đại | Kyriaki (ngày của Chúa) | Deftera (thứ hai) | Pempti (thứ năm) | Paraskevi (ngày chuẩn bị) |
| Tiếng Ả Rập | al-Ahad (ngày một) | al-Ithnayn (ngày hai) | al-Khamis (ngày năm) | al-Jumu'ah (ngày tụ họp) |
| Tiếng Bồ Đào Nha | domingo (ngày của Chúa) | segunda-feira | quinta-feira | sexta-feira |
Tiếng Hebrew và tiếng Ả Rập có hẳn "ngày thứ nhất" — chính là Chủ nhật. Tiếng Hy Lạp thì giống tiếng Việt đến bất ngờ: ngày đầu tuần đổi thành "ngày của Chúa", các ngày sau đếm từ hai. Riêng thứ Sáu ở cả Hy Lạp lẫn Ả Rập lại có tên riêng, vì đó là ngày đặc biệt trong tôn giáo — ngày chuẩn bị cho Sabát, hay ngày cầu nguyện chung của người Hồi giáo.
Còn tiếng Trung: thứ Hai lại là "một"
Người học tiếng Trung hay bị vấp ở chỗ này. Tiếng Trung hiện đại gọi thứ Hai là 星期一 (tinh kỳ nhất), thứ Ba là 星期二, cứ thế đến 星期六 là thứ Bảy, còn Chủ nhật là 星期日 hoặc 星期天. Tức là tiếng Trung đếm từ thứ Hai = 1, lệch một số so với tiếng Việt.
Hai hệ thống cùng dùng số nhưng điểm xuất phát khác nhau: tiếng Việt coi Chủ nhật là ngày đầu (theo lối giáo hội), tiếng Trung hiện đại coi thứ Hai là ngày đầu của tuần làm việc. Mẹo nhớ cho người Việt học tiếng Trung: số tiếng Trung = số tiếng Việt trừ một. Thứ Sáu của ta là 星期五, "tinh kỳ ngũ".
Những chỗ lệch số trong đời sống hằng ngày
Lối đếm "Chủ nhật là ngày thứ nhất" của tiếng Việt va chạm với nhiều quy ước khác, và chuyện nhầm lẫn xảy ra hằng tuần:
- Chuẩn quốc tế ISO 8601 đánh số thứ Hai là ngày 1, Chủ nhật là ngày 7. Theo chuẩn này, "thứ Hai" của ta là ngày số 1 — người làm lập trình, làm báo cáo theo tuần nên ghi chú rõ.
- Hàm tính ngày trong bảng tính: nhiều hàm mặc định trả Chủ nhật = 1, thứ Hai = 2 — lần này lại khớp với tiếng Việt. Nhưng đổi tham số là ra cách đếm khác, nên cần kiểm.
- Lịch treo tường: có loại xếp Chủ nhật ở cột đầu, có loại xếp cuối. Đặt lịch họp mặt nhóm qua ảnh chụp lịch thì nhìn kỹ cột.
- Viết tắt: T2, T3… T7, CN. Gặp "T8" trong tin nhắn thì hiểu là đùa — tuần không có ngày thứ tám.
Góc nhìn hôm nay: một câu đố nhỏ cho nhóm bạn
Câu "sao không có thứ Nhất" là câu hỏi tốt để mở đầu một buổi trò chuyện về ngôn ngữ, vì ai cũng dùng tên ngày mỗi ngày mà ít ai để ý. Vài câu hỏi tiếp theo để cả nhóm tự tìm:
- Vì sao viết "thứ Tư" mà không phải "thứ Bốn", nhưng lại là "thứ Năm", "thứ Sáu"?
- Người miền Nam có hay gọi "Chúa nhật" không, và từ này dùng trong hoàn cảnh nào?
- Nếu tuần bắt đầu từ thứ Hai như ISO, tên các ngày tiếng Việt sẽ "đúng logic" hay "sai logic"?
- Ai trong nhóm biết thêm một thứ tiếng — tên thứ Sáu trong thứ tiếng đó nghĩa gốc là gì?
Muốn đọc thêm, có thể tìm các công trình về lịch sử chữ Quốc ngữ, từ điển Việt – Bồ – La của Alexandre de Rhodes (1651) và các nghiên cứu về từ vựng Công giáo trong tiếng Việt — đó là nơi tìm thấy nhiều dấu vết của lối gọi ngày này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không có thứ Nhất trong tiếng Việt?
Vì ngày đầu tuần theo cách đếm này là Chủ nhật, ngày đã có tên riêng là "ngày của Chúa". Các ngày sau được đếm từ thứ Hai đến thứ Bảy. Vậy "thứ Nhất" thực chất chính là Chủ nhật.
Cách gọi thứ Hai, thứ Ba trong tiếng Việt từ đâu ra?
Cách giải thích phổ biến là từ lối đếm ngày của giáo hội Công giáo: Chủ nhật là dies Dominica, thứ Hai là feria secunda. Lối gọi này đến Việt Nam qua các giáo sĩ phương Tây từ thế kỷ 17. Chưa có tư liệu ghi rõ ai đặt ra cách gọi.
Vì sao gọi là thứ Tư mà không phải thứ Bốn?
Vì "thứ" ở đây là số thứ tự. Tiếng Việt khi đếm thứ tự nói "thứ tư" (như "người thứ tư", "lần thứ tư"), không nói "thứ bốn". Các ngày khác dùng số đếm bình thường: thứ Năm, thứ Sáu, thứ Bảy.
Thứ Hai tiếng Trung là gì, vì sao là số một?
Thứ Hai tiếng Trung là 星期一, nghĩa đen là "ngày một của tuần". Tiếng Trung hiện đại tính thứ Hai là ngày đầu tuần, nên số tiếng Trung luôn nhỏ hơn số tiếng Việt một đơn vị.
Ngôn ngữ nào cũng đếm thứ giống tiếng Việt?
Gần nhất là tiếng Bồ Đào Nha (segunda-feira là thứ Hai) và tiếng Hy Lạp hiện đại (Deftera là thứ hai). Tiếng Hebrew và Ả Rập cũng đếm số, nhưng có hẳn "ngày thứ nhất" là Chủ nhật.