Dòng Đền bị bắt ngày 13/10/1307: có thật là gốc của thứ Sáu ngày 13

Ngày 13 tháng 10 năm 1307, vua Pháp Philippe IV cho bắt đồng loạt các hiệp sĩ dòng Đền trên khắp nước Pháp, và hôm đó đúng là thứ Sáu. Nhưng nói vụ bắt bớ này là gốc của mê tín thứ Sáu ngày 13 thì không có căn cứ: suốt hơn sáu thế kỷ sau, không có ghi chép nào nối hai chuyện với nhau. Mối nối ấy chủ yếu được kể từ cuối thế kỷ 20, là một giả thuyết phổ biến muộn chứ không phải sự thật lịch sử.

Dòng Đền là ai

Dòng Đền, tên đầy đủ thường dịch là "Hiệp sĩ nghèo của Đức Kitô và Đền thờ Solomon", là một dòng tu quân sự ra đời ở Jerusalem khoảng năm 1119–1120, sau cuộc Thập tự chinh thứ nhất. Ban đầu họ chỉ là một nhóm nhỏ hiệp sĩ bảo vệ khách hành hương. Năm 1129, công đồng Troyes chính thức công nhận luật dòng, và từ đó dòng Đền lớn rất nhanh.

Trong khoảng hai thế kỷ, dòng Đền có mặt khắp châu Âu và vùng Đất Thánh: đồn luỹ, trang trại, nhà thờ, kho bạc. Vì được nhiều người hiến tặng và có mạng lưới rộng, họ trở thành một thế lực tài chính, giữ tiền và cho vua chúa vay. Sau khi các đồn cuối cùng của người Thập tự chinh ở Đất Thánh thất thủ cuối thế kỷ 13, lý do tồn tại ban đầu của dòng mờ dần, trong khi tài sản và đặc quyền vẫn còn. Đó là hoàn cảnh dẫn tới năm 1307.

Buổi sáng thứ Sáu 13 tháng 10 năm 1307

Lệnh bắt được vua Philippe IV gửi kín tới các quan chức địa phương từ mấy tuần trước, kèm chỉ thị chỉ mở ra và thi hành vào cùng một ngày. Sáng thứ Sáu 13 tháng 10, các nhóm lính đồng loạt vây các nhà dòng trên khắp nước Pháp. Rất nhiều hiệp sĩ bị bắt gần như không chống cự, kể cả Đại Thủ lĩnh Jacques de Molay đang ở Paris.

Lưu ý nhỏ về lịch: năm 1307 châu Âu dùng lịch Julius, chưa có lịch Gregory. Tính theo lịch Julius đang dùng lúc ấy, ngày 13/10/1307 đúng là thứ Sáu. Vì vậy chi tiết "bị bắt vào thứ Sáu ngày 13" là chính xác, không phải chuyện người sau cố tình khớp.

Các tội danh đưa ra rất nặng: chối bỏ Đức Kitô trong nghi thức nhập dòng, xúc phạm thánh giá, thờ ngẫu tượng, hành vi trái luân thường. Nhiều lời thú tội thu được sau khi tra tấn, và không ít người về sau rút lại lời khai.

Vì sao vua Pháp ra tay

Giới sử học thường nêu nhiều động cơ đan vào nhau, và vẫn còn tranh luận về tỉ trọng của từng cái:

• Tài chính: triều đình Pháp đang cạn tiền và nợ dòng Đền. Tịch thu tài sản, xoá nợ là lợi ích rõ ràng.
• Quyền lực: một dòng tu giàu, có lực lượng vũ trang riêng, chỉ chịu quyền Giáo hoàng, là cái gai với một ông vua muốn tập trung quyền lực.
• Quan hệ với Giáo hoàng: Philippe IV từng đối đầu gay gắt với Toà Thánh. Đánh vào dòng Đền cũng là cách gây sức ép lên Giáo hoàng Clêmentê V.
• Tin đồn có sẵn: những lời đồn về nghi lễ bí mật của dòng đã lan từ trước, cho vua cái cớ dễ thuyết phục dư luận.

Từ vụ bắt tới giàn hoả thiêu: các mốc chính

Điều đáng chú ý: Giáo hoàng giải thể dòng bằng một quyết định hành chính "vì lợi ích của Giáo hội", không phải bằng một bản án kết tội dòng Đền là dị giáo. Đầu thế kỷ 21, một văn bản trong văn khố Vatican được giới nghiên cứu chú ý lại, cho thấy Giáo hoàng từng xá tội cho các thủ lĩnh dòng sau khi thẩm vấn. Sử gia vẫn tranh luận về ý nghĩa của văn bản này, nhưng nó củng cố nhận định chung: vụ án dòng Đền mang màu sắc chính trị rất đậm.

Lời nguyền của Jacques de Molay: sử hay truyền thuyết

Có một câu chuyện nổi tiếng: trên giàn hoả, Jacques de Molay gọi vua Philippe IV và Giáo hoàng Clêmentê V phải ra trước toà phán xét của Chúa trong vòng một năm. Cả hai người quả thật đều qua đời ngay trong năm 1314. Sự trùng hợp ấy là có thật; còn lời nguyền thì là truyền thuyết, được thêu dệt dần qua các bản ghi chép và văn chương về sau. Bộ tiểu thuyết lịch sử Những ông vua bị nguyền rủa của Maurice Druon, giữa thế kỷ 20, đã đưa hình ảnh ấy tới rất nhiều người đọc.

Cũng nên thấy: truyền thuyết lời nguyền gắn với năm 1314 và ngày hoả thiêu, không gắn với "thứ Sáu ngày 13". Nếu người thời trung đại coi vụ bắt năm 1307 là khởi đầu của một ngày xui, đây lẽ ra là nơi tự nhiên nhất để câu chuyện ấy xuất hiện. Nó không xuất hiện.

Vậy mối nối với thứ Sáu ngày 13 từ đâu ra

Như đã biết, mê tín thứ Sáu ngày 13 chỉ có ghi chép rõ từ thế kỷ 19. Giữa năm 1307 và lúc đó là hơn năm trăm năm, không có tài liệu nào nói người châu Âu kiêng ngày ấy vì nhớ tới dòng Đền. Ngay cả khi mê tín đã phổ biến đầu thế kỷ 20, các bài viết thời đó giải thích nó bằng ngày Chúa chịu nạn và Bữa Tiệc Ly, không nhắc tới hiệp sĩ.

Câu chuyện dòng Đền được gắn vào khoảng cuối thế kỷ 20, cùng với làn sóng sách phổ thông về hội kín, kho báu và bí mật lịch sử. Một số tiểu thuyết ăn khách đầu thế kỷ 21 nhắc lại chi tiết này, làm nó lan rộng hơn nữa. Dòng Đền có đủ yếu tố để thành "nguồn gốc lý tưởng": bí ẩn, bi kịch, một vị vua tham lam, một lời nguyền. Nhưng hấp dẫn không đồng nghĩa với đúng.

Cách nói chính xác là: vụ bắt dòng Đền rơi vào một ngày thứ Sáu 13; nó không phải là nguồn gốc đã được chứng minh của mê tín thứ Sáu ngày 13.

Góc nhìn hôm nay: dấu vết dòng Đền còn ở đâu

Ai muốn tìm hiểu dòng Đền một cách nghiêm túc có thể bắt đầu từ những thứ còn đứng đó:

• Các nhà thờ tròn do dòng Đền xây ở nhiều nước châu Âu, mô phỏng nhà thờ Mộ Thánh ở Jerusalem; một số vẫn mở cửa cho khách tham quan.
• Các đồn luỹ ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và vùng Cận Đông, nơi dòng Đền từng đóng quân.
• Sách sử của các nhà nghiên cứu Thập tự chinh, đọc song song với tiểu thuyết để tách rõ phần sử và phần hư cấu.
• Bài học kiểm thông tin: mỗi khi nghe "ngày X xui vì sự kiện Y", hãy hỏi người cùng thời với sự kiện Y có nghĩ vậy không.

Với một buổi trò chuyện của nhóm bạn, vụ án dòng Đền là câu chuyện có đủ âm mưu, tiền bạc, quyền lực, rất hợp để kể lại. Chỉ cần kể đúng: sự kiện là thật, còn nhãn "nguồn gốc ngày xui" là chuyện của người đời sau dán vào.