Mê tín thứ Sáu ngày 13 mới hơn nhiều so với điều người ta hay kể. Hai mối kiêng riêng lẻ, thứ Sáu xui và số 13 xui, có gốc từ lâu trong văn hoá châu Âu; nhưng việc ghép chúng thành một "ngày xui" có tên chỉ có dấu vết văn bản rõ ràng từ nửa sau thế kỷ 19. Những câu chuyện về Babylon, dòng Đền hay thần thoại Bắc Âu thường là cách người đời sau kể ngược lại cho nó có vẻ cổ xưa.
Vì sao nguồn gốc của một mê tín lại khó truy
Mê tín sống trong lời nói trước khi được viết ra. Một bà mẹ dặn con "thứ Sáu đừng đi xa" không ghi điều đó vào sổ. Vì vậy, nhà nghiên cứu văn hoá dân gian chỉ có thể nói: lần sớm nhất có ghi chép là khi nào. Điều đó khác với "lần đầu xuất hiện". Nhưng nếu một niềm tin được bảo là "có từ hàng nghìn năm" mà trong hàng nghìn năm ấy không để lại một dòng chữ nào, thì lời bảo đó cần bị nghi ngờ.
Với thứ Sáu ngày 13, các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian ở Anh và Mỹ khá thống nhất: thứ Sáu xui có dấu vết từ thời trung đại, số 13 xui có dấu vết rõ từ thời cận đại, còn cụm "thứ Sáu ngày 13" là sản phẩm của thế kỷ 19 bước sang thế kỷ 20.
Dòng thời gian: những mốc có ghi chép
| Thời điểm | Điều được ghi lại | Ý nghĩa với câu chuyện |
|---|---|---|
| Cuối thế kỷ 14 | Chaucer trong Truyện kể Canterbury nhắc tới rủi ro xảy ra vào thứ Sáu | Thứ Sáu xui đã là ý quen trong văn chương Anh |
| Thế kỷ 17–18 | Nhiều câu kiêng thứ Sáu trong dân gian Anh: đi biển, cưới hỏi, khởi công | Thứ Sáu xui lan vào đời thường |
| Thế kỷ 18–19 | Thói kiêng 13 người ngồi một bàn ăn phổ biến ở châu Âu | Số 13 xui thành phép xã giao |
| 1869 | Tiểu sử Rossini kể ông kiêng cả thứ Sáu lẫn số 13, và mất ngày thứ Sáu 13/11/1868 | Một trong những lần sớm nhất hai thứ kiêng đứng cạnh nhau |
| Đầu thập niên 1880 | Ở New York có một câu lạc bộ tên "Câu lạc bộ Mười Ba", hội viên cố ý ngồi 13 người một bàn để chế giễu mê tín | Cho thấy kiêng số 13 đủ phổ biến để có người phản đối công khai |
| 1907 | Tiểu thuyết Friday, the Thirteenth của Thomas W. Lawson | Cụm từ chính thức có trong văn chương đại chúng |
| Đầu thế kỷ 20 | Từ "triskaidekaphobia" (sợ số 13) xuất hiện trong tiếng Anh | Mê tín được gọi tên theo kiểu tâm lý học |
| 1980 | Phim kinh dị Mỹ Friday the 13th, sau thành loạt phim dài | Ngày này thành biểu tượng toàn cầu |
Nhìn bảng sẽ thấy: phần "cũ" là hai mảnh rời, phần "ghép" thì rất mới. Một người Anh sống năm 1700 có thể ngại thứ Sáu, có thể ngại ngồi bàn 13 người, nhưng nhiều khả năng chưa từng nghe ai nói "hôm nay thứ Sáu ngày 13, coi chừng".
Cuốn tiểu thuyết năm 1907 đã làm gì
Thomas W. Lawson là một nhà đầu tư chứng khoán ở Boston, nổi tiếng thời đó vì viết sách chỉ trích giới tài phiệt. Cuốn Friday, the Thirteenth kể về một người môi giới lợi dụng nỗi sợ ngày thứ Sáu 13 để gây hoảng loạn trên thị trường. Truyện không phải kiệt tác, nhưng nó làm được một việc quan trọng: đặt cụm từ ấy lên bìa sách, lên báo, vào đầu người đọc.
Điều đáng chú ý là cuốn sách dựa vào một nỗi sợ đã có sẵn trong xã hội Mỹ đầu thế kỷ 20. Tác giả không phát minh ra mê tín; ông dùng nó làm động cơ truyện. Đó là bằng chứng gián tiếp rằng tới năm 1907, ít nhất ở Mỹ, ý "thứ Sáu ngày 13 xui" đã đủ quen để người đọc hiểu ngay.
Những "nguồn gốc cổ xưa" hay bị kể sai
Dòng Đền bị bắt năm 1307
Ngày 13 tháng 10 năm 1307 đúng là thứ Sáu, và đúng hôm đó vua Pháp cho bắt hàng loạt hiệp sĩ dòng Đền. Nhưng không có ghi chép nào trong mấy thế kỷ sau nối sự kiện ấy với một ngày xui có tên. Mối nối này được kể rộng rãi chủ yếu từ cuối thế kỷ 20. Câu chuyện này đáng một bài riêng.
Bộ luật Hammurabi "bỏ điều 13"
Có giai thoại rằng bộ luật Babylon nổi tiếng cố ý không có điều 13. Thực ra bia đá gốc không đánh số điều luật; việc chia và đánh số là của các học giả thời nay khi dịch. Chỗ "thiếu" ở một số bản dịch là chuyện biên soạn, không phải dấu hiệu người Babylon sợ số 13.
Thần Loki là vị khách thứ 13
Thần thoại Bắc Âu có kể Loki gây ra cái chết của thần Baldr, và có bản kể Loki xuất hiện tại một bữa tiệc của các thần. Nhưng việc nhấn mạnh "khách thứ 13" là cách kể lại thời hiện đại, thường gặp trong sách phổ thông thế kỷ 20. Các văn bản gốc thời trung đại không dùng con số này để giải thích điều gì.
Thứ Sáu là ngày của nữ thần Frigg nên bị "hạ bệ"
Tên Friday trong tiếng Anh đến từ tên một nữ thần Bắc Âu, thường được cho là Frigg (có ý kiến lẫn với Freyja, còn bàn). Có người dựng thuyết rằng khi Kitô giáo lan tới, ngày của nữ thần ngoại đạo bị gán tiếng xấu. Thuyết này nghe hợp lý, nhưng không có tư liệu trực tiếp nào chứng minh, nên chỉ nên coi là một giả thuyết.
Vì sao người ta thích gán cho mê tín một nguồn gốc rất cổ
Một câu chuyện có tuổi đời nghìn năm nghe "đáng tin" hơn một thói quen mới có trăm năm. Người kể chuyện, người viết báo mỗi năm cần một góc mới cho ngày thứ Sáu 13, và các chuyện bí ẩn như hiệp sĩ, thần thoại, bộ luật cổ luôn hấp dẫn hơn một cuốn tiểu thuyết đầu thế kỷ 20. Lặp lại đủ nhiều, giai thoại trông như sự thật.
Ngoài ra còn hiệu ứng "nhìn ngược": khi đã có khái niệm thứ Sáu ngày 13, người ta lục lại lịch sử, thấy sự kiện nào xấu rơi đúng ngày ấy thì đánh dấu, rồi kết luận ngày ấy "từ xưa đã xui". Trong khi đó, vô số sự kiện tốt cũng rơi vào thứ Sáu ngày 13 thì không ai kể.
Cách tự kiểm một câu "mê tín này có từ ngàn năm"
- Hỏi văn bản sớm nhất là gì: một bài viết nghiêm túc phải chỉ ra được cuốn sách, bức thư, bài báo cụ thể và năm của nó.
- Phân biệt "sự kiện xảy ra vào ngày đó" với "người đương thời coi ngày đó là xui". Vụ bắt dòng Đền xảy ra vào thứ Sáu ngày 13 là thật; người năm 1307 coi đó là ngày xui thì không có bằng chứng.
- Coi chừng khoảng trống dài: nếu giữa sự kiện gốc và lần đầu được nhắc là mấy trăm năm im lặng, nhiều khả năng mối nối là do người sau tạo ra.
- Đọc nguồn của nhà nghiên cứu văn hoá dân gian thay vì bài tổng hợp trên mạng. Họ thường nói rõ chỗ nào chắc, chỗ nào chỉ là thuyết.
Góc nhìn hôm nay: một mê tín "trẻ" vẫn đáng tìm hiểu
Biết thứ Sáu ngày 13 là mê tín mới không làm nó kém thú vị. Ngược lại, nó là ví dụ hiếm hoi cho thấy một niềm tin dân gian hình thành ngay trước mắt lịch sử hiện đại: từ hai mối kiêng cũ, qua sách báo, rồi phim ảnh, rồi mạng xã hội. Người thích văn hoá có thể theo dõi chính quá trình ấy đang tiếp diễn với những "ngày kiêng" mới nổi trên mạng.
Với nhóm bạn hay tò mò, đây là đề tài vui cho một buổi trò chuyện tối thứ Sáu: mỗi người mang tới một "nguồn gốc" từng nghe, cả nhóm cùng xem câu chuyện nào có văn bản, câu chuyện nào chỉ là giai thoại. Cách ấy vừa vui, vừa tập được thói quen kiểm tra thông tin.
Câu hỏi thường gặp
Mê tín thứ Sáu ngày 13 có từ bao giờ?
Việc ghép thứ Sáu và ngày 13 thành một ngày xui chỉ có ghi chép rõ từ nửa sau thế kỷ 19. Hai mối kiêng riêng thì cũ hơn: thứ Sáu xui có dấu vết từ thời trung đại, số 13 xui phổ biến rõ ở thế kỷ 18–19.
Ai là người đầu tiên nói thứ Sáu ngày 13 là ngày xui?
Không xác định được một người cụ thể. Một trong những ghi chép sớm hay được dẫn là cuốn tiểu sử Rossini in năm 1869, kể ông kiêng cả thứ Sáu lẫn số 13. Tiểu thuyết năm 1907 của Thomas W. Lawson sau đó làm cụm từ này phổ biến.
Thứ Sáu ngày 13 có liên quan tới dòng Đền không?
Vụ bắt các hiệp sĩ dòng Đền ngày 13/10/1307 đúng là vào thứ Sáu, nhưng không có ghi chép nào nối sự kiện ấy với mê tín cho tới tận thế kỷ 20. Đây là giả thuyết phổ biến muộn, không phải nguồn gốc đã được chứng minh.
Bộ luật Hammurabi có thật sự bỏ điều 13 không?
Bia luật gốc không đánh số điều luật; số thứ tự là do học giả thời nay thêm vào khi dịch. Chỗ thiếu điều 13 trong vài bản dịch là chuyện biên soạn, không phải bằng chứng người Babylon sợ số 13.
Vì sao nhiều người tin mê tín này rất cổ xưa?
Vì câu chuyện cổ nghe hấp dẫn và đáng tin hơn, lại được báo chí lặp đi lặp lại mỗi khi ngày ấy tới. Người ta cũng hay lục lại lịch sử để tìm sự kiện xấu rơi đúng ngày, rồi coi đó là "nguồn gốc".
