Nghi thức tan làm thứ Sáu là một chuỗi việc nhỏ, lặp lại mỗi tuần, đánh dấu cho đầu óc biết công việc đã khép: ghi lại việc còn dở, dọn chỗ làm, tắt thông báo công việc, rồi làm một việc chuyển cảnh như đổi quần áo hay đi bộ một vòng. Không cần cầu kỳ, chỉ cần đều đặn. Lý do nó có tác dụng: những việc chưa xong có xu hướng bám trong đầu, và một kế hoạch cụ thể viết ra giấy giúp đầu óc chịu buông chúng.
Vì sao về nhà rồi mà đầu vẫn ở văn phòng
Ai cũng từng trải qua: tối thứ Sáu ngồi ăn với bạn mà trong đầu cứ lởn vởn cái báo cáo chưa gửi, cuộc gọi chưa trả lời. Tâm lý học có vài khái niệm giúp hiểu chuyện này.
Việc dở dang hay quay lại trong đầu
Cuối thập niên 1920, nhà tâm lý Bluma Zeigarnik làm thí nghiệm ở Berlin và ghi nhận người ta nhớ những nhiệm vụ bị cắt ngang tốt hơn những nhiệm vụ đã làm xong. Hiện tượng này về sau được gọi là hiệu ứng Zeigarnik. Các nghiên cứu lặp lại sau đó cho kết quả không đồng nhất, nên không nên coi nó là quy luật cứng. Nhưng ý cốt lõi — việc dở có xu hướng níu sự chú ý — rất khớp với trải nghiệm của nhiều người đi làm.
Lập kế hoạch giúp đầu óc buông
Năm 2011, E. J. Masicampo và Roy Baumeister công bố một loạt thí nghiệm cho thấy: khi người ta lập một kế hoạch cụ thể cho mục tiêu chưa hoàn thành (sẽ làm gì, khi nào, ở đâu), những ý nghĩ chen ngang về mục tiêu đó giảm hẳn, dù việc vẫn chưa làm. Nói cách khác, đầu óc không đòi phải xong việc mới yên — nó chỉ cần biết việc đó đã có chỗ, có lúc để làm.
Tách khỏi công việc để hồi sức
Nhà tâm lý học tổ chức người Đức Sabine Sonnentag và các cộng sự đã nghiên cứu nhiều năm về sự hồi phục sau giờ làm. Một khái niệm trung tâm là "tách rời về tâm lý" (psychological detachment): không chỉ rời khỏi nơi làm mà còn thôi nghĩ về công việc. Các nghiên cứu của nhóm này nhìn chung gắn việc tách rời được với tâm trạng tốt hơn và ít kiệt sức hơn.
Ghép ba ý lại: muốn tối thứ Sáu thật sự nghỉ, cần cho việc dở một chỗ đứng rõ ràng, rồi cắt mối liên lạc với công việc bằng một hành động có chủ ý. Đó chính là nghi thức tan làm.
Năm bước của một nghi thức tan làm thứ Sáu
- Đóng vòng việc dở (khoảng mười phút). Viết ra những gì còn dang dở, mỗi việc kèm bước đầu tiên sẽ làm sáng thứ Hai. Không cần giải quyết, chỉ cần đặt chỗ. Đây là phần áp dụng trực tiếp ý của Masicampo và Baumeister.
- Dọn chỗ làm (năm phút). Cất giấy tờ, gom cốc chén, đóng các cửa sổ trên máy. Sáng thứ Hai ngồi vào một bàn gọn gàng cũng là một món quà nhỏ cho mình.
- Tắt kênh công việc. Đăng xuất hoặc tắt thông báo ứng dụng công việc trên điện thoại cho tới sáng thứ Hai. Nếu có ca trực, chỉ để đúng kênh trực.
- Một câu hay một hành động chốt. Có người nói thành tiếng "xong tuần", có người gập sổ, tắt đèn bàn. Nghe hơi buồn cười, nhưng một tín hiệu cố định lặp lại mỗi tuần giúp đầu óc học được rằng sau dấu hiệu đó là giờ nghỉ.
- Chuyển cảnh. Đổi sang quần áo ở nhà, tắm, đi bộ một vòng, nghe một album trên đường về. Cơ thể chuyển trạng thái thì đầu óc dễ theo hơn.
Nhà văn, giảng viên khoa học máy tính Cal Newport trong cuốn Deep Work (2016) mô tả một nghi thức "đóng ca" của riêng ông theo đúng tinh thần này: rà lại việc, chắc chắn mọi thứ dở đều đã có kế hoạch, rồi nói một câu chốt cố định. Mỗi người có thể tự chế bản của mình, miễn là lặp lại được.
Nghi thức theo từng kiểu làm việc
| Kiểu làm việc | Khó khăn riêng | Nghi thức gợi ý |
|---|---|---|
| Văn phòng, đi lại hằng ngày | Mang việc theo về qua điện thoại | Đóng vòng việc dở trước khi rời bàn; quãng đường về là lúc nghe nhạc, không mở thư công việc |
| Làm tại nhà | Không có quãng đường về, bàn làm việc ngay trong nhà | "Quãng đường giả": đi bộ quanh khu nhà mười lăm phút sau giờ làm; gập máy, cất vào ngăn kéo hoặc phủ khăn |
| Làm ca, kết thúc ca không vào thứ Sáu | Thứ Sáu chẳng có nghĩa gì | Áp dụng nghi thức vào cuối ca cuối cùng trước ngày nghỉ của mình |
| Làm nghề tiếp xúc nhiều người (bán hàng, chăm sóc khách, y tế) | Mệt về cảm xúc hơn là mệt đầu óc | Một khoảng yên tĩnh ngắn trước khi gặp ai khác: ngồi im vài phút, tắm, đi bộ một mình |
Chữ "Feierabend" và các nếp tan làm ở nơi khác
Tiếng Đức có một chữ riêng cho khoảnh khắc này: Feierabend, nghĩa đen gần như "buổi tối để nghỉ ngơi, mừng vui", dùng để chỉ lúc kết thúc ngày làm việc và cả quãng thời gian sau đó. Câu chào "Schönen Feierabend!" — chúc một buổi tối tan làm vui vẻ — rất quen thuộc ở các nước nói tiếng Đức. Có một chữ riêng cho thời khắc ấy cho thấy người ta coi việc khép ngày làm việc là một ranh giới đáng được gọi tên.
Ở Việt Nam, không có từ riêng như vậy, nhưng không thiếu những nếp tan làm quen: ghé chợ chiều mua đồ nấu cơm, ra công viên đi bộ, qua nhà bố mẹ ăn tối thứ Sáu. Chúng đều có chung vai trò: một việc khác hẳn công việc, làm ngay sau giờ làm.
Những thứ làm hỏng nghi thức
- "Kiểm tra thư lần cuối" lúc chín giờ tối. Chỉ một lần mở là đủ kéo cả vòng việc trở lại. Nếu không trực thì không kiểm.
- Nghi thức quá dài. Một chuỗi mười bước, mất cả tiếng thì sẽ bị bỏ sau vài tuần. Mười lăm, hai mươi phút là đủ.
- Dùng việc khác để lấp ngay. Lao vào lướt mạng xã hội liên tục ngay sau giờ làm thường không giúp đầu óc nghỉ; nó chỉ thay một luồng thông tin bằng luồng khác.
- Coi nghi thức là thêm một nhiệm vụ. Nếu bỏ một tuần thì cũng không sao. Nó là thói quen để giúp mình, không phải chỉ tiêu.
Góc nhìn hôm nay: tự viết nghi thức của mình
Cách bắt đầu đơn giản nhất là chọn ba việc trong năm bước ở trên, ghi lên một tờ giấy dán cạnh bàn làm việc, làm theo trong bốn tuần liền. Sau bốn tuần, giữ lại những gì thấy hợp, bỏ những gì thấy gượng.
Một mẫu ngắn để tham khảo:
Viết ba việc dở và bước đầu tiên sáng thứ Hai. Gập máy, tắt thông báo công việc. Thay áo, đi bộ một vòng, gọi cho một người bạn hỏi tối nay thế nào.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Deep Work của Cal Newport và các bài viết phổ thông về nghiên cứu hồi phục sau giờ làm của nhóm Sabine Sonnentag. Nhưng phép thử thật sự nằm ở chính tối thứ Sáu tới: sau nghi thức, đầu óc có rảnh hơn để ngồi trọn bữa tối với bạn bè hay không.
Câu hỏi thường gặp
Nghi thức tan làm là gì?
Là một chuỗi việc nhỏ lặp lại cuối mỗi ngày hoặc cuối tuần làm việc để đánh dấu công việc đã khép lại: ghi việc dở, dọn chỗ làm, tắt thông báo công việc và làm một việc chuyển cảnh. Mục đích là giúp đầu óc thôi nghĩ về công việc để thật sự nghỉ.
Hiệu ứng Zeigarnik là gì?
Là hiện tượng người ta nhớ những việc bị dở dang tốt hơn việc đã xong, được nhà tâm lý Bluma Zeigarnik ghi nhận vào cuối thập niên 1920. Các nghiên cứu lặp lại sau này cho kết quả không đồng nhất, nhưng ý việc dở hay níu sự chú ý vẫn được nhắc nhiều.
Làm sao để cuối tuần không nghĩ về công việc?
Trước khi nghỉ, viết ra mọi việc dở kèm bước đầu tiên sẽ làm vào thứ Hai, rồi tắt kênh liên lạc công việc nếu không phải trực. Nghiên cứu của Masicampo và Baumeister (2011) cho thấy lập kế hoạch cụ thể giúp giảm hẳn những ý nghĩ chen ngang về việc chưa xong.
Feierabend nghĩa là gì?
Feierabend là từ tiếng Đức chỉ lúc kết thúc ngày làm việc và quãng thời gian nghỉ sau đó. Câu "Schönen Feierabend" là lời chúc tan làm vui vẻ quen thuộc ở các nước nói tiếng Đức.
Làm việc tại nhà thì tan làm thế nào?
Vì không có quãng đường về, nên tạo một "quãng đường giả" như đi bộ quanh khu nhà sau giờ làm. Gập máy và cất đi, đổi quần áo, rời góc làm việc để cơ thể và đầu óc cùng biết đã hết giờ.
