Thứ Sáu dễ chịu không phải vì ngày đó ít việc hơn, mà vì đầu óc đã bắt đầu hưởng trước hai ngày nghỉ sắp tới. Tâm lý học gọi đó là niềm vui của sự mong chờ: nghĩ về một điều tốt đang đến thường làm người ta vui ngang, có khi hơn, lúc điều đó thật sự xảy ra. Thứ Sáu nằm đúng ở bản lề ấy — việc của tuần sắp khép lại, cuối tuần còn nguyên vẹn, chưa bị tiêu đi giờ nào.
Tâm trạng có thật sự đổi theo ngày trong tuần
Nhiều người coi "thứ Hai uể oải, thứ Sáu phơi phới" là chuyện đùa văn phòng. Các nhà nghiên cứu thì đã thử đo nó một cách nghiêm túc hơn.
Một nghiên cứu hay được nhắc là của Richard Ryan, Jessey Bernstein và Kirk Warren Brown, công bố năm 2010 trên Journal of Social and Clinical Psychology. Nhóm theo dõi người trưởng thành đi làm trong nhiều ngày liền, mỗi ngày ghi lại tâm trạng, mức sức sống và cả các triệu chứng cơ thể như đau đầu, mỏi lưng. Kết quả nghiêng về một hướng khá rõ: cuối tuần người ta vui hơn, sung sức hơn, ít than mệt hơn. Cái đáng chú ý là cách nhóm giải thích. Họ không cho rằng chỉ vì "không phải làm", mà vì cuối tuần người ta được tự quyết việc mình làm nhiều hơn và ở gần những người mình quý hơn — hai nhu cầu nền tảng trong thuyết tự quyết (self-determination theory) mà Ryan là một trong hai người đặt nền móng.
Ngoài nghiên cứu có nhóm theo dõi, cũng có nhiều công trình phân tích dữ liệu lớn từ mạng xã hội, xem người ta dùng từ ngữ vui hay buồn theo giờ và theo ngày. Các phân tích ấy nhìn chung cũng thấy một nhịp lặp theo tuần: lời lẽ tươi hơn khi gần cuối tuần. Cách đo này thô và có nhiều giới hạn — người ta đăng gì lên mạng không hẳn là người ta cảm thấy gì — nên nên coi là tín hiệu đi cùng chiều, không phải bằng chứng cuối cùng.
Vì sao mong chờ lại vui đến vậy
Điều thú vị nhất không nằm ở chuyện cuối tuần vui, mà ở chỗ phần vui bắt đầu từ trước khi cuối tuần đến.
Chờ một chuyến đi vui hơn nhớ lại chuyến đi
Năm 2010, nhóm của Jeroen Nawijn ở Hà Lan khảo sát hơn một nghìn rưỡi người trưởng thành, so người sắp đi nghỉ với người không có kỳ nghỉ nào. Nhóm sắp đi nghỉ báo mức hạnh phúc cao hơn trong những tuần trước chuyến đi. Sau khi về, chênh lệch ấy biến mất khá nhanh, trừ ở một số ít người có chuyến đi thật sự thư thái. Nói gọn: phần lớn "lợi" về tâm trạng của kỳ nghỉ nằm ở quãng chờ.
Nghĩ về tương lai gợi cảm xúc mạnh hơn nghĩ về quá khứ
Các nhà tâm lý Leaf Van Boven và Laurence Ashworth (2007) cho người tham gia nghĩ về cùng một sự kiện — một kỳ nghỉ, một ngày lễ — ở hai thời điểm: trước khi nó diễn ra và sau khi nó đã qua. Nghĩ trước gợi cảm xúc mạnh hơn nghĩ lại. Một cách hiểu đơn giản: tương lai còn bỏ ngỏ, đầu óc được tự do tô vẽ; quá khứ thì đã chốt, kể cả chỗ chán.
Ghép hai ý trên lại là ra thứ Sáu. Ngày đó có hai thứ cùng lúc: một tuần làm vừa khép lại (cảm giác "xong rồi") và một khoảng thời gian tự do còn nguyên (cảm giác "sắp được"). Thứ Bảy là lúc đang tiêu khoảng thời gian ấy. Đến chiều Chủ nhật, phần còn lại ít dần, và với không ít người, thứ Hai bắt đầu lấp ló.
Thứ Sáu, thứ Bảy và Chủ nhật: cùng là nghỉ mà cảm giác khác
| Thời điểm | Đầu óc đang làm gì | Cảm giác thường gặp |
|---|---|---|
| Chiều thứ Sáu | Khép việc, nhìn về phía trước | Nhẹ nhõm, háo hức, dễ rộng lượng với người khác |
| Tối thứ Sáu | Bắt đầu "tiêu" thời gian tự do, nhưng còn rất nhiều | Thoải mái, hay muốn gặp bạn, ít để ý giờ |
| Thứ Bảy | Đang hưởng, đồng thời lo việc nhà, việc riêng | Vui nhưng có thể bận rộn, lẫn việc vặt |
| Chiều tối Chủ nhật | Đếm ngược, chuẩn bị tuần mới | Tiếc, có khi bồn chồn |
Bảng trên chỉ là xu hướng chung của người làm giờ hành chính. Người làm ca, làm tự do có nhịp khác hẳn — với họ, "thứ Sáu" là ngày trước kỳ nghỉ của chính mình, dù lịch ghi thứ mấy.
Khi thứ Sáu không dễ chịu chút nào
Không phải thứ Sáu nào cũng phơi phới. Có vài kiểu thứ Sáu làm mất hết phần "mong chờ":
- Việc dồn về cuối tuần. Hạn chót đặt vào "hết thứ Sáu" nên cả ngày chạy nước rút, đến tối mới thở được thì đã kiệt.
- Việc giao lúc bốn, năm giờ chiều. Một yêu cầu đến muộn kèm câu "đầu tuần gửi anh nhé" là đủ để cả cuối tuần lởn vởn trong đầu.
- Cuối tuần kín lịch. Đám cưới, giỗ, việc nhà, học thêm xếp liền nhau. Thứ Sáu khi ấy không còn là cửa mở mà là vạch xuất phát của một lịch khác.
- Mong chờ quá cao. Kỳ vọng tối nay phải thật vui, thật đáng nhớ. Khi buổi tối chỉ bình thường, cảm giác hụt hẫng lại lớn hơn.
Nhận ra mình đang rơi vào kiểu nào là bước đầu để gỡ. Ba kiểu đầu thường gỡ được bằng cách sắp việc (các bài khác trong mục này nói kỹ về bàn giao việc và lịch họp). Kiểu thứ tư thì gỡ bằng cách mong chờ cho đúng.
Dùng sức mạnh của mong chờ một cách có chủ ý
Nếu phần lớn niềm vui nằm ở quãng chờ, thì ta có thể kéo dài quãng đó ra, và rải nó vào cả tuần chứ không dồn hết vào thứ Sáu.
| Cách làm | Làm cụ thể thế nào | Vì sao có tác dụng |
|---|---|---|
| Hẹn sớm | Chốt kế hoạch cuối tuần từ thứ Hai, thứ Ba thay vì tối thứ Sáu mới hỏi nhau "đi đâu" | Có thêm bốn, năm ngày để chờ; đỡ cảnh tối thứ Sáu ngồi lướt điện thoại vì chưa ai rủ |
| Cụ thể hoá | Không chỉ "cuối tuần đi chơi" mà "sáng thứ Bảy đi chợ sớm, nấu nồi canh chua cùng hai đứa bạn" | Hình dung càng rõ, cảm giác chờ càng thật |
| Chia nhỏ | Thêm một điều nhỏ để chờ vào giữa tuần: một bữa trưa ngon, một tập phim, một buổi đi bộ tối thứ Tư | Không dồn hết hy vọng vào hai ngày cuối |
| Để trống một khoảng | Giữ ít nhất nửa ngày cuối tuần không lịch nào | Tự do còn nguyên là thứ khiến thứ Sáu dễ chịu; lịch kín thì mất |
| Kỳ vọng vừa phải | Mong một buổi tối dễ chịu, không cần "đáng nhớ nhất năm" | Tránh khoảng hụt giữa tưởng tượng và thực tế |
Một tuần "có điều để chờ": khung mẫu
Đây là khung mẫu cho người làm giờ hành chính, có thể đổi theo nhịp riêng:
- Thứ Hai: nhắn nhóm bạn chốt một việc cho cuối tuần, càng cụ thể càng tốt. Ghi vào lịch.
- Thứ Ba: nếu cần chuẩn bị gì (mượn đồ, đặt chỗ, hỏi khẩu vị) thì làm luôn, đừng để tối thứ Sáu.
- Thứ Tư: một điều nhỏ cho riêng mình giữa tuần — đi bộ, đọc vài chương sách, gọi cho một người bạn cũ.
- Thứ Năm: dọn bớt việc khó nhất của tuần để thứ Sáu nhẹ đầu.
- Thứ Sáu: buổi chiều khép việc, bàn giao những gì còn dở, rồi cho phép mình nghĩ về buổi tối.
Cách này không đòi tốn kém hay cầu kỳ gì thêm. Nó chỉ dời điểm bắt đầu của niềm vui sớm lên vài ngày.
Góc nhìn hôm nay: điều mang về dùng
Bài học lớn nhất từ các nghiên cứu về mong chờ khá giản dị: người ta không chỉ sống trong hiện tại mà còn sống trong những gì mình đang chờ. Một tuần làm việc nặng sẽ dễ chịu hơn nhiều nếu cuối đường có một điều cụ thể đang đợi — dù chỉ là bữa cơm với ba người bạn.
Cũng nên nhớ mặt trái: nếu thứ Sáu là ngày duy nhất trong tuần thấy dễ chịu, đó có thể là tín hiệu về chính công việc hay nhịp sống, không phải lỗi của thứ Hai. Lúc ấy, chia nhỏ niềm vui vào giữa tuần là một bước, còn nhìn lại khối lượng việc, giờ giấc, mối quan hệ nơi làm là bước lớn hơn.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Stumbling on Happiness của nhà tâm lý Daniel Gilbert (2006), bàn kỹ chuyện con người tưởng tượng về tương lai giỏi và dở thế nào. Các bài viết phổ thông về thuyết tự quyết cũng giúp hiểu vì sao "được tự chọn" và "ở cạnh người thân thiết" lại quan trọng với tâm trạng đến vậy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thứ Sáu lại vui hơn các ngày khác?
Vì thứ Sáu gộp hai cảm giác: một tuần làm vừa khép lại và cả cuối tuần còn ở phía trước. Nghiên cứu tâm lý cho thấy mong chờ một điều tốt đẹp tự nó đã mang lại niềm vui, có khi nhiều hơn lúc điều đó diễn ra.
Có nghiên cứu nào chứng minh tâm trạng tốt hơn vào cuối tuần không?
Có. Nghiên cứu của Ryan, Bernstein và Brown (2010) theo dõi người đi làm cho thấy cuối tuần họ vui hơn, sung sức hơn và ít than mệt hơn. Nhóm tác giả giải thích là do cuối tuần người ta được tự quyết nhiều hơn và ở gần người thân thiết hơn.
Mong chờ một kỳ nghỉ có làm người ta hạnh phúc hơn không?
Nghiên cứu của Nawijn và cộng sự ở Hà Lan (2010) cho thấy người sắp đi nghỉ có mức hạnh phúc cao hơn người không đi nghỉ trong quãng trước chuyến đi. Sau chuyến đi, chênh lệch này mất đi khá nhanh. Phần lớn lợi ích về tâm trạng nằm ở giai đoạn chờ.
Làm sao để thứ Sáu không bị mệt và căng thẳng?
Dọn việc khó vào thứ Năm, bàn giao rõ ràng chiều thứ Sáu và tránh nhận việc mới lúc cuối giờ nếu không gấp. Kế hoạch cuối tuần nên chốt từ đầu tuần, và giữ ít nhất nửa ngày trống để thật sự nghỉ.
Vì sao chiều Chủ nhật lại thấy buồn?
Vì thời gian tự do còn lại ít dần và đầu óc bắt đầu nghĩ tới tuần mới, đúng chiều ngược lại với tối thứ Sáu. Cảm giác này phổ biến ở người làm giờ hành chính; nếu nó kéo dài và nặng nề, nên nhìn lại khối lượng và tính chất công việc.
