"Man Friday" là tên nhân vật Thứ Sáu trong tiểu thuyết Robinson Crusoe của Daniel Defoe, xuất bản năm 1719: người đàn ông bản địa được Crusoe cứu vào một ngày thứ Sáu nên được đặt tên theo ngày ấy. Từ tên nhân vật, tiếng Anh có cụm "man Friday" chỉ người trợ lý tận tuỵ, lo đủ mọi việc, rồi về sau có thêm "girl Friday". Ngày nay, nhân vật này còn là trung tâm của nhiều cuộc đọc lại về chuyện ai đặt tên cho ai.
Thứ Sáu là ai trong Robinson Crusoe
Tiểu thuyết kể về Robinson Crusoe, một người Anh bị đắm tàu và dạt vào một hòn đảo hoang ngoài khơi Nam Mỹ, gần cửa sông Orinoco. Ông sống ở đó hơn hai mươi tám năm. Phần lớn thời gian ấy ông sống một mình: dựng nhà, trồng lúa mạch, nuôi dê, làm đồ gốm, ghi nhật ký.
Sau nhiều năm, Crusoe phát hiện hòn đảo thỉnh thoảng có những nhóm người từ đất liền chèo thuyền tới. Trong một lần như thế, ông giúp một người tù thoát khỏi nhóm đang định giết anh. Người được cứu ở lại với ông. Crusoe kể rằng ông đặt tên anh là Friday, Thứ Sáu, vì đó là ngày ông cứu anh, để nhớ thời điểm ấy.
Từ đây, Thứ Sáu thành bạn đồng hành, người giúp việc, người học trò của Crusoe. Crusoe dạy anh tiếng Anh, dạy dùng súng, dạy đạo Kitô theo cách hiểu của mình. Hai người sống cùng nhau trên đảo khoảng ba năm trước khi được một con tàu đưa đi, và Thứ Sáu theo Crusoe về châu Âu.
Vì sao Crusoe biết hôm ấy là thứ Sáu
Đây là chi tiết khiến cái tên "Thứ Sáu" gắn chặt với chuyện giữ lịch. Ngay từ những ngày đầu trên đảo, Crusoe sợ mất dấu thời gian, quên cả ngày Chủ nhật để nghỉ và cầu nguyện. Ông dựng một cây cột lớn hình chữ thập, khắc lên đó ngày ông lên bờ, rồi mỗi ngày khắc thêm một vết. Cứ vết thứ bảy thì khắc dài gấp đôi để đánh dấu Chủ nhật, và vết của ngày đầu mỗi tháng còn dài hơn nữa.
Cây cột ấy là một cuốn lịch thô sơ, và nó cho thấy tuần bảy ngày bám sâu vào đầu óc con người tới mức nào: một người ở một mình trên đảo vẫn cần biết hôm nay là thứ mấy. Nhờ thói quen ấy, Crusoe mới có thể nói ngày cứu người kia là thứ Sáu. Cái tên của nhân vật, theo một nghĩa, là con đẻ của một cuốn lịch tự làm.
Từ nhân vật thành từ vựng: man Friday, girl Friday
Tiểu thuyết của Defoe được đọc rộng rãi ngay từ khi ra đời, tái bản, dịch, phỏng theo liên tục. Tên nhân vật dần thoát ra khỏi trang sách:
| Cụm từ | Nghĩa thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| man Friday | Người trợ lý trung thành, làm đủ việc cho một người khác | Dùng từ thế kỷ 19, nay bị nhiều người thấy cũ và mang dấu vết thuộc địa |
| girl Friday | Nữ trợ lý văn phòng lo mọi việc | Phổ biến nhờ phim His Girl Friday (1940); nay bị coi là lỗi thời, thiếu tôn trọng |
| Robinsonade | Thể loại truyện người lạc trên đảo hoang tự sinh tồn | Đặt theo tên Robinson; gồm nhiều tác phẩm nổi tiếng thế kỷ 18–19 |
Ngày nay các cụm "man Friday", "girl Friday" hiếm thấy trong thông báo tuyển dụng ở các nước nói tiếng Anh, vì chúng gói cả một quan hệ chủ – tớ và cách gọi người theo giới tính. Người học tiếng Anh vẫn nên biết để đọc hiểu sách báo cũ.
Câu chuyện có thật phía sau
Người ta thường nhắc tới Alexander Selkirk như một nguồn cảm hứng cho Defoe. Selkirk là thuỷ thủ người Scotland, năm 1704 bị bỏ lại, theo yêu cầu của chính ông sau một vụ bất hoà, trên một hòn đảo thuộc quần đảo Juan Fernández ngoài khơi Chile. Ông sống một mình ở đó hơn bốn năm, tới năm 1709 mới được một con tàu đón. Chuyện của ông được báo chí Anh kể lại và gây tò mò lớn.
Năm 1966, Chile đổi tên hòn đảo nơi Selkirk sống thành đảo Robinson Crusoe. Tuy vậy, cuốn tiểu thuyết khác chuyện Selkirk ở nhiều điểm: thời gian lâu hơn nhiều, đảo nằm ở vùng biển Caribe chứ không phải Thái Bình Dương, và Selkirk không có ai tên "Thứ Sáu". Các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra Defoe đọc nhiều tài liệu hàng hải, sách du ký khác, nên Selkirk là một nguồn, không phải nguồn duy nhất. Nhân vật Thứ Sáu là phần hư cấu của Defoe.
Đọc lại Thứ Sáu: ai đặt tên cho ai
Đọc hôm nay, chi tiết đặt tên mang một sắc thái khác. Người được cứu chắc chắn đã có tên của mình, có ngôn ngữ, gia đình, quê hương. Crusoe không hỏi, mà đặt cho anh một cái tên lấy từ cuốn lịch của mình, rồi dạy anh gọi mình là "Master", ông chủ. Trong mắt nhiều nhà phê bình thế kỷ 20, cặp Crusoe – Thứ Sáu là hình ảnh thu nhỏ của quan hệ thực dân: người châu Âu đặt tên, đặt luật, đặt niềm tin cho người bản địa.
Từ đó ra đời những tác phẩm viết lại câu chuyện:
- Michel Tournier, Vendredi ou les Limbes du Pacifique (1967): tiểu thuyết Pháp đặt Thứ Sáu ở trung tâm. Ở đây chính Crusoe dần học cách sống từ Thứ Sáu. Tác giả còn viết một bản dành cho bạn đọc nhỏ tuổi năm 1971, rất phổ biến trong trường học ở Pháp.
- J. M. Coetzee, Foe (1986): nhà văn Nam Phi kể lại câu chuyện qua giọng một người phụ nữ cũng dạt vào đảo. Thứ Sáu trong sách bị mất lưỡi, không thể kể chuyện của chính mình, một hình ảnh mạnh về những tiếng nói bị lấy mất.
- Nhiều bản phim, kịch: có bản giữ nguyên quan hệ chủ – tớ, có bản cho Thứ Sáu thành người bạn ngang hàng, có bản kể theo góc nhìn của anh.
Không cần đồng ý hết với các cách đọc ấy, nhưng chúng cho thấy một cái tên tưởng vô hại, lấy từ một ngày trong tuần, có thể chứa nhiều câu hỏi đến thế.
Robinson Crusoe ở Việt Nam
Tiểu thuyết quen thuộc với bạn đọc Việt qua nhiều bản dịch với tên Rô-bin-xơn Cru-xô, có cả bản đầy đủ lẫn bản rút gọn cho thiếu nhi. Trong các bản dịch tiếng Việt, nhân vật được gọi thẳng là "Thứ Sáu", nghe ngộ nghĩnh với trẻ em nhưng giữ đúng ý của nguyên tác. Nhiều thế hệ học sinh nhớ cuốn sách qua cây cột khắc ngày, con dê, chiếc dù tự làm và người bạn Thứ Sáu.
Góc nhìn hôm nay: một buổi đọc chung "Thứ Sáu" cho nhóm bạn
Cuốn sách hợp với một buổi đọc chung tối thứ Sáu vì nó ngắn ở phần hay nhất, dễ đọc, và mở ra nhiều chuyện để bàn. Gợi ý cách làm:
- Đọc trước một phần: mỗi người đọc đoạn từ lúc Crusoe phát hiện dấu chân người trên cát tới hết phần sống chung với Thứ Sáu. Khoảng vài chục trang tuỳ bản dịch.
- Thử làm "cây cột lịch": mỗi người kể mình sẽ đếm ngày thế nào nếu không có điện thoại, đồng hồ. Câu hỏi đơn giản nhưng làm lộ ra ta phụ thuộc vào lịch tới đâu.
- Bàn về cái tên: nếu được kể từ phía Thứ Sáu, câu chuyện sẽ khác thế nào? Ai đọc được tiếng Pháp hay tiếng Anh có thể mang thêm một đoạn của Tournier hoặc Coetzee.
- Nối sang lịch của ta: tiếng Việt gọi tên ngày bằng số thứ tự, "thứ Sáu", nên một nhân vật tên "Thứ Sáu" nghe giống một con số hơn một cái tên. Tiếng Anh thì "Friday" vẫn mang dáng một danh từ riêng. Chuyện nhỏ này là một cửa vào thú vị để bàn về cách mỗi ngôn ngữ đặt tên ngày.
Muốn đọc tiếp, có thể tìm các bản dịch đầy đủ của Rô-bin-xơn Cru-xô ở thư viện công cộng, rồi đặt cạnh tiểu thuyết của Tournier để thấy cùng một hòn đảo mà hai thế kỷ nhìn khác nhau đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Man Friday là ai?
Man Friday là nhân vật Thứ Sáu trong tiểu thuyết Robinson Crusoe của Daniel Defoe, xuất bản năm 1719. Anh là người bản địa được Crusoe cứu trên đảo hoang và trở thành bạn đồng hành của ông. Từ tên nhân vật, cụm "man Friday" trong tiếng Anh chỉ người trợ lý tận tuỵ.
Vì sao nhân vật trong Robinson Crusoe tên là Thứ Sáu?
Theo tiểu thuyết, Crusoe cứu người này vào một ngày thứ Sáu nên đặt tên anh theo ngày ấy. Crusoe biết hôm đó là thứ Sáu vì ông giữ lịch bằng một cây cột, mỗi ngày khắc một vết, vết thứ bảy dài hơn để đánh dấu Chủ nhật.
Girl Friday nghĩa là gì?
Girl Friday là cụm tiếng Anh chỉ nữ trợ lý văn phòng lo đủ mọi việc, phổ biến nhờ phim His Girl Friday năm 1940. Cụm này mượn từ "man Friday" trong Robinson Crusoe. Ngày nay nó bị coi là lỗi thời và ít được dùng.
Robinson Crusoe có dựa trên chuyện có thật không?
Tiểu thuyết được cho là lấy cảm hứng một phần từ chuyện thuỷ thủ Alexander Selkirk, người sống một mình trên một đảo thuộc quần đảo Juan Fernández từ năm 1704 tới 1709. Tuy vậy, cốt truyện, địa điểm và nhân vật Thứ Sáu là hư cấu của Defoe.
Robinson Crusoe sống trên đảo bao lâu?
Trong tiểu thuyết, Crusoe sống trên đảo hơn hai mươi tám năm. Phần lớn thời gian ông ở một mình, chỉ khoảng ba năm cuối có Thứ Sáu bên cạnh. Selkirk ngoài đời chỉ ở đảo hơn bốn năm.
