Với người Hồi giáo, thứ Sáu là ngày quan trọng nhất trong tuần vì có buổi cầu nguyện chung Jumu'ah vào giữa trưa tại thánh đường. Buổi lễ gồm bài giảng (khutbah) của imam và hai lượt lễ (rak'ah) cầu nguyện, thay cho lần cầu nguyện giữa trưa thường ngày. Theo quan điểm phổ biến, tham dự Jumu'ah là bổn phận của nam tín đồ trưởng thành; phụ nữ, người đi đường, người ốm không bắt buộc.
Jumu'ah nghĩa là gì
Trong tiếng Ả Rập, thứ Sáu là yawm al-jumu'ah, nghĩa là "ngày tụ họp". Chữ jumu'ah cùng gốc với những từ chỉ việc gom lại, nhóm lại. Cái tên đã nói rõ bản chất: đây là ngày cộng đồng tín đồ trong một khu vực cùng về một chỗ, nghe chung một bài giảng, đứng chung hàng cầu nguyện.
Kinh Qur'an có hẳn một chương mang tên Al-Jumu'ah (chương 62). Câu thứ 9 của chương này, đại ý, kêu gọi các tín đồ khi nghe lời gọi cầu nguyện ngày thứ Sáu thì hãy mau đến tưởng nhớ Thượng đế và tạm gác việc mua bán. Câu tiếp theo cho phép, khi lễ đã xong, mọi người tản ra tiếp tục công việc kiếm sống. Hai câu này giải thích một điểm hay bị hiểu nhầm: thứ Sáu trong đạo Hồi là ngày cầu nguyện chung, không phải "ngày nghỉ tuyệt đối" theo kiểu cấm làm mọi việc.
Buổi cầu nguyện Jumu'ah diễn ra thế nào
Trình tự chung ở phần lớn thánh đường như sau. Chi tiết có thể khác đôi chút giữa các trường phái và các cộng đồng.
- Chuẩn bị ở nhà: tín đồ tắm rửa, mặc quần áo sạch đẹp. Nhiều người đến sớm để có chỗ ngồi tốt.
- Tiếng gọi cầu nguyện (adhan): vang lên khi tới giờ cầu nguyện giữa trưa.
- Bài giảng (khutbah): imam hoặc người được giao đứng trên bục giảng, nói về đức tin, đạo đức, đời sống cộng đồng. Bài giảng thường chia làm hai phần, giữa hai phần người giảng ngồi xuống một lát. Người nghe giữ im lặng.
- Cầu nguyện chung: hai rak'ah, mọi người đứng thành hàng thẳng, vai sát vai, theo người dẫn lễ.
- Sau lễ: người ở lại cầu nguyện thêm, người chào hỏi nhau, rồi ai về việc nấy.
Toàn bộ thường gói gọn trong khoảng một giờ hoặc ít hơn, nên nhiều tín đồ đi làm vẫn kịp dự trong giờ nghỉ trưa nếu chỗ làm gần thánh đường.
Jumu'ah khác lần cầu nguyện trưa ngày thường thế nào
| Điểm so sánh | Cầu nguyện giữa trưa ngày thường (Dhuhr) | Cầu nguyện thứ Sáu (Jumu'ah) |
|---|---|---|
| Thời điểm | Sau khi Mặt Trời qua đỉnh | Cùng khung giờ, thay cho Dhuhr |
| Số rak'ah bắt buộc | Bốn | Hai, kèm bài giảng |
| Nơi cầu nguyện | Có thể ở nhà, nơi làm việc hoặc thánh đường | Phải cầu nguyện chung tại thánh đường hoặc nơi tổ chức lễ chung |
| Bài giảng | Không có | Có, là phần không thể thiếu |
| Ai bắt buộc | Mọi tín đồ trưởng thành | Theo quan điểm phổ biến: nam tín đồ trưởng thành, không ốm, không đang đi xa |
Người không dự Jumu'ah, chẳng hạn phụ nữ ở nhà hay người đang đi đường, thì cầu nguyện Dhuhr bình thường. Phụ nữ vẫn được đến thánh đường dự lễ; nhiều nơi có khu vực riêng cho nữ.
Vì sao thứ Sáu đặc biệt với người Hồi giáo
Ngoài câu kinh trong chương Al-Jumu'ah, truyền thống Hồi giáo còn lưu giữ nhiều lời dạy (hadith) về ngày thứ Sáu. Một hadith được ghi trong tuyển tập Sahih Muslim gọi thứ Sáu là ngày tốt nhất mà Mặt Trời mọc lên, và gắn ngày này với những sự kiện quan trọng trong câu chuyện về Adam. Từ đó, thứ Sáu mang nhiều việc thiện được khuyến khích:
- Tắm rửa sạch sẽ trước khi đi lễ, mặc đồ đẹp nhất.
- Đến thánh đường sớm.
- Nhiều cộng đồng Sunni có thói quen đọc chương Al-Kahf (chương 18) vào ngày thứ Sáu.
- Cầu nguyện, làm từ thiện, thăm hỏi người thân.
Mức độ giữ các thói quen này khác nhau giữa từng người, từng cộng đồng. Bài viết chỉ mô tả những nét chung được nhiều nguồn ghi nhận.
Thứ Sáu và lịch nghỉ ở các nước Hồi giáo
Vì Jumu'ah, nhiều quốc gia có đông người Hồi giáo từ lâu chọn thứ Sáu làm ngày nghỉ chính thức, ghép với thứ Năm hoặc thứ Bảy để thành cuối tuần. Theo thời gian, do nhu cầu giao thương với các thị trường nghỉ thứ Bảy – Chủ nhật, một số nước đã điều chỉnh. Tiêu biểu là Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE): từ ngày 01/01/2022, khối cơ quan nhà nước chuyển sang nghỉ thứ Bảy và Chủ nhật, còn thứ Sáu chỉ làm nửa ngày để kịp giờ lễ trưa. Ở nhiều nước khác, thứ Sáu vẫn là ngày nghỉ.
Ngay cả nơi thứ Sáu là ngày làm việc, như các nước có cộng đồng Hồi giáo thiểu số, giờ nghỉ trưa thứ Sáu thường được sắp xếp dài hơn cho những ai cần đi lễ. Đây là chi tiết nhỏ nhưng rất quan trọng với người trong cuộc.
Jumu'ah ở Việt Nam
Việt Nam có cộng đồng Hồi giáo không lớn nhưng lâu đời, chủ yếu là người Chăm. Cộng đồng Chăm theo Hồi giáo Sunni (thường gọi là Chăm Islam) sống tập trung ở An Giang, đặc biệt quanh khu vực Châu Đốc, Tân Châu ven sông Hậu, sông Tiền, và ở TP.HCM, Tây Ninh. Các thánh đường (người Chăm gọi là masjid) ở những nơi này đông người nhất vào trưa thứ Sáu.
Cần phân biệt với cộng đồng Chăm Bani ở Khánh Hoà, Lâm Đồng (vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ). Chăm Bani có hệ thống tín ngưỡng, chức sắc và lễ nghi riêng, chịu ảnh hưởng Hồi giáo nhưng khác hẳn Hồi giáo Sunni về nhiều mặt, trong đó có cách giữ các ngày lễ. Gộp hai cộng đồng làm một là nhầm lẫn khá phổ biến.
Ngoài ra, ở các thành phố lớn có không ít người Hồi giáo nước ngoài sinh sống, làm việc, học tập: từ Malaysia, Indonesia, Trung Đông, Nam Á. Trưa thứ Sáu, họ cũng tìm tới các thánh đường gần nhất.
Góc nhìn hôm nay: khi trong nhóm có bạn theo đạo Hồi
Nhóm bạn, nhóm đồng nghiệp ngày càng đa dạng. Biết một chút về Jumu'ah giúp sắp xếp mọi thứ chu đáo mà không ai phải lên tiếng xin.
- Đừng xếp việc chung vào trưa thứ Sáu: họp nhóm, ăn trưa liên hoan nên dời sang giờ khác nếu có thành viên cần đi lễ.
- Bữa tối thứ Sáu chung: hỏi trước về đồ ăn halal; không có thịt lợn, không có rượu bia là điều nên giữ cho cả bàn. Món chay, món cá, món gà mua từ nơi bạn ấy tin tưởng là lựa chọn an toàn.
- Tháng Ramadan: bạn nhịn ăn uống từ rạng sáng tới hoàng hôn. Hẹn tối thì chờ sau giờ xả chay, và đừng mời ăn uống ban ngày.
- Muốn tìm hiểu, hãy hỏi: phần lớn mọi người vui lòng kể về đức tin của mình khi được hỏi bằng sự tò mò thật lòng, không phán xét.
Nếu muốn tham quan một thánh đường, hãy chọn giờ ngoài các buổi lễ, nhất là tránh trưa thứ Sáu. Mặc đồ kín tay, kín chân; nữ nên mang khăn choàng đầu; cởi giày trước khi vào khu cầu nguyện; không đi ngang trước mặt người đang cầu nguyện; hỏi trước khi chụp ảnh. Muốn hiểu sâu hơn, có thể tìm đọc các bản dịch Kinh Qur'an sang tiếng Việt và sách nghiên cứu về cộng đồng Chăm ở Nam Bộ.
Câu hỏi thường gặp
Jumu'ah là gì?
Jumu'ah là buổi cầu nguyện chung của người Hồi giáo vào giữa trưa thứ Sáu tại thánh đường. Buổi lễ gồm bài giảng của imam và hai lượt cầu nguyện, thay cho lần cầu nguyện trưa thường ngày. Tên gọi có nghĩa là "tụ họp" trong tiếng Ả Rập.
Vì sao người Hồi giáo coi trọng ngày thứ Sáu?
Kinh Qur'an có một chương mang tên Al-Jumu'ah kêu gọi tín đồ đến cầu nguyện chung vào ngày này. Truyền thống Hồi giáo cũng coi thứ Sáu là ngày tốt nhất trong tuần. Vì thế thứ Sáu gắn với lễ chung, tắm rửa, mặc đồ đẹp và làm việc thiện.
Thứ Sáu có phải ngày nghỉ của người Hồi giáo không?
Thứ Sáu là ngày cầu nguyện chung, không phải ngày cấm làm việc. Kinh Qur'an cho phép tiếp tục công việc sau khi lễ xong. Tuy vậy, nhiều nước có đông người Hồi giáo chọn thứ Sáu làm ngày nghỉ chính thức để thuận tiện cho việc đi lễ.
Phụ nữ có phải dự Jumu'ah không?
Theo quan điểm phổ biến, phụ nữ không bắt buộc dự Jumu'ah nhưng vẫn được đến thánh đường. Nếu không đi, họ cầu nguyện giữa trưa như ngày thường. Nhiều thánh đường có khu vực riêng dành cho nữ.
Người Chăm ở Việt Nam có đi lễ thứ Sáu không?
Cộng đồng Chăm theo Hồi giáo Sunni ở An Giang, TP.HCM, Tây Ninh dự lễ Jumu'ah tại các thánh đường vào trưa thứ Sáu. Cộng đồng Chăm Bani ở Khánh Hoà, Lâm Đồng có tín ngưỡng và lễ nghi riêng, khác với Hồi giáo Sunni.
