Shabbat (còn viết Sabbath, tiếng Việt quen gọi là ngày Sabát) là ngày nghỉ hằng tuần của người Do Thái, bắt đầu từ lúc Mặt Trời lặn chiều thứ Sáu và kết thúc khi trời tối hẳn tối thứ Bảy, kéo dài chừng 25 giờ. Trong khoảng ấy, người giữ đạo nghiêm ngặt ngừng mọi "công việc sáng tạo": không nấu nướng, không viết, không lái xe, không bật tắt điện. Mở đầu Shabbat là nghi thức thắp nến và bữa tối gia đình đêm thứ Sáu.
Vì sao Shabbat bắt đầu từ tối thứ Sáu
Với người Do Thái, một ngày không bắt đầu lúc nửa đêm mà bắt đầu lúc chiều tối. Cách tính này dựa trên những câu đầu sách Sáng thế, nơi mỗi ngày sáng tạo kết thúc bằng điệp khúc "qua một buổi chiều và một buổi sáng". Vì "ngày thứ bảy" bắt đầu từ chiều tối hôm trước, nên Shabbat mở ra khi Mặt Trời lặn ngày thứ Sáu.
Kết thúc thì muộn hơn một chút: người ta đợi tới khi nhìn thấy ba ngôi sao trên trời tối thứ Bảy, tức là trời đã tối hẳn. Vì vậy Shabbat thường dài khoảng 25 giờ chứ không phải tròn 24 giờ. Giờ thắp nến cụ thể thay đổi theo mùa và theo từng thành phố, các cộng đồng Do Thái in sẵn lịch hằng tuần.
Shabbat đến từ đâu
Nguồn gốc của Shabbat nằm trong Kinh Thánh Hebrew. Có ba đoạn được nhắc nhiều nhất:
- Sách Sáng thế (chương 2): sau sáu ngày tạo dựng, Thiên Chúa nghỉ ngày thứ bảy, chúc phúc và làm cho ngày ấy nên thánh.
- Sách Xuất hành (chương 20): trong Mười Điều Răn, điều răn về Shabbat bắt đầu bằng chữ "Hãy nhớ". Lý do được nêu là noi theo việc Thiên Chúa nghỉ ngày thứ bảy.
- Sách Đệ nhị luật (chương 5): điều răn được nhắc lại, lần này bắt đầu bằng chữ "Hãy giữ", và lý do được nêu là để nhớ thời làm nô lệ ở Ai Cập. Người đã từng không có ngày nghỉ thì phải cho mọi người, kể cả người làm thuê và gia súc, được nghỉ.
Hai chữ "nhớ" và "giữ" được truyền thống Do Thái giải thích thành hai mặt của Shabbat: nhớ là làm những việc tôn vinh ngày ấy, giữ là kiêng những việc bị cấm. Nhiều gia đình thắp hai ngọn nến cũng để tượng trưng cho hai chữ này.
Một tối thứ Sáu Shabbat diễn ra thế nào
Trình tự dưới đây là nét chung ở nhiều gia đình giữ truyền thống. Mỗi cộng đồng, mỗi nhà có thể khác đôi chút.
- Chiều thứ Sáu: chuẩn bị. Đây là lúc bận rộn nhất tuần: dọn nhà, tắm rửa, nấu sẵn toàn bộ đồ ăn cho cả tối thứ Sáu lẫn ngày thứ Bảy, vì trong Shabbat không được nấu.
- Trước lúc Mặt Trời lặn: thắp nến. Thường là người phụ nữ trong nhà thắp ít nhất hai ngọn nến, đưa tay che mắt và đọc lời chúc phúc. Nhiều cộng đồng có tục thắp sớm hơn giờ Mặt Trời lặn một chút.
- Đi hội đường: nhiều người tham dự buổi cầu nguyện đón Shabbat, trong đó có những bài thánh ca chào Shabbat như đón một "nữ hoàng" hay "cô dâu".
- Bữa tối gia đình: mở đầu bằng lời chúc thánh hoá ngày (Kiddush), rửa tay theo nghi thức, rồi bẻ bánh challah. Bánh challah là loại bánh mì bện, đặt hai ổ trên bàn để nhớ chuyện bánh manna từ trời rơi xuống gấp đôi vào hôm trước ngày nghỉ, khi dân Israel còn trong sa mạc.
- Sau bữa ăn: hát, trò chuyện, đọc sách. Không có điện thoại, không có tivi với những gia đình giữ nghiêm.
Câu chào quen thuộc trong dịp này là "Shabbat shalom", nghĩa là "Shabbat bình an".
Những việc kiêng trong Shabbat
Các nhà hiền triết Do Thái, trong bộ luật truyền khẩu Mishnah, liệt kê 39 nhóm công việc (gọi là melakha) bị cấm trong Shabbat. Danh sách này rút ra từ những công việc cần để dựng Đền Tạm trong sa mạc: gieo, gặt, nhào bột, nướng, dệt, viết, nhóm lửa, dập lửa, mang đồ từ chỗ này sang chỗ khác ở nơi công cộng… Từ các nhóm gốc ấy, các thế hệ học giả suy ra cách áp dụng cho đời sống hiện đại.
| Đời sống hiện đại | Cách người giữ nghiêm thường làm |
|---|---|
| Đèn điện | Không bật tắt; dùng đồng hồ hẹn giờ cài sẵn từ trước |
| Thang máy | Ở Israel và một số nơi có "thang máy Shabbat" tự dừng ở mọi tầng, không cần bấm nút |
| Nấu ăn | Nấu xong trước giờ thắp nến; giữ ấm món hầm trên bếp hoặc tấm hâm đã bật sẵn |
| Đi lại | Không lái xe; đi bộ tới hội đường, nên nhiều người chọn nhà gần hội đường |
| Điện thoại, máy tính | Tắt hẳn suốt 25 giờ |
Có một nguyên tắc đứng trên tất cả: cứu mạng người. Khi tính mạng bị đe doạ, mọi điều cấm của Shabbat đều được gác lại. Bác sĩ vẫn trực, người bệnh vẫn được chở đi cấp cứu.
Mức độ giữ Shabbat rất khác nhau. Người Do Thái Chính thống giữ trọn các luật trên. Các dòng Bảo thủ, Cải cách linh hoạt hơn nhiều, có người lái xe tới hội đường, có người chỉ giữ bữa tối thứ Sáu như một nếp gia đình. Không ít người Do Thái thế tục không giữ Shabbat theo nghĩa tôn giáo nhưng vẫn quý bữa tối thứ Sáu bên người thân.
Kết thúc Shabbat: nghi thức Havdalah
Tối thứ Bảy, khi ba ngôi sao hiện lên, Shabbat khép lại bằng nghi thức ngắn gọi là Havdalah, nghĩa là "phân tách". Người ta thắp một cây nến bện nhiều bấc, ngửi một hộp hương liệu thơm, đọc lời chúc phúc về sự phân tách giữa ngày thánh và ngày thường, giữa ánh sáng và bóng tối. Mùi hương được giải thích là để an ủi tâm hồn khi ngày nghỉ đẹp đẽ ra đi. Sau đó, tuần mới bắt đầu.
Shabbat trong đời sống hôm nay
Ở Israel, Shabbat định hình nhịp của cả xã hội: chiều thứ Sáu chợ búa đông nghịt người mua đồ chuẩn bị, rồi tới tối, phần lớn phương tiện công cộng ở nhiều thành phố tạm ngừng, đường phố ở các khu đông người giữ đạo trở nên yên ắng lạ thường. Ở các nước khác, cộng đồng Do Thái tự giữ nếp này giữa một xã hội vẫn chạy bình thường.
Shabbat cũng gợi cảm hứng cho nhiều người không phải Do Thái. Nhà tư tưởng Do Thái Abraham Joshua Heschel, trong cuốn sách nhỏ The Sabbath (1951), gọi Shabbat là "một cung điện trong thời gian": thay vì xây đền đài bằng đá, người ta dựng một khoảng thời gian thiêng liêng mỗi tuần. Ý tưởng "một ngày tắt màn hình mỗi tuần" mà nhiều người theo đuổi hiện nay ít nhiều mượn hình ảnh từ đây.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ Shabbat cho tối thứ Sáu của mình
Không cần theo một tôn giáo nào vẫn có thể mượn vài nét của Shabbat để biến tối thứ Sáu thành một cột mốc thật sự, thay vì chỉ là đêm đầu cuối tuần trôi qua trước màn hình:
- Một tín hiệu bắt đầu: thắp một ngọn nến (đặt trên đĩa chắc, xa rèm cửa, tắt trước khi đi ngủ), bật một bản nhạc, hay đơn giản là cùng ngồi xuống bàn một lúc.
- Chuẩn bị trước, thảnh thơi sau: nấu xong hoặc mua sẵn từ chiều để cả buổi tối không ai phải đứng bếp.
- Giỏ điện thoại: nhóm bạn hay gia đình bỏ điện thoại vào một chiếc giỏ trong vài giờ, chỉ để chế độ cuộc gọi khẩn.
- Một lời cảm ơn: mỗi người nói một điều mình biết ơn trong tuần, thay cho lời chúc phúc.
- Một tín hiệu kết thúc: buổi tối khép lại rõ ràng, ai về nhà nấy, ngủ sớm.
Nếu có bạn bè người Do Thái và được mời dự bữa tối Shabbat, đó là một lời mời thân tình. Hãy hỏi trước nên mang gì; thường hoa hoặc đồ ngọt mua ở nơi đảm bảo kosher là an toàn, còn mang đồ tự nấu thì nên tránh. Đến đúng giờ, vì sau giờ thắp nến chủ nhà sẽ không nghe điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Shabbat là gì?
Shabbat là ngày nghỉ hằng tuần của người Do Thái, kéo dài từ lúc Mặt Trời lặn chiều thứ Sáu tới khi trời tối hẳn tối thứ Bảy. Trong thời gian này, người giữ đạo ngừng các công việc như nấu nướng, viết, lái xe, dùng điện. Đây là thời gian dành cho cầu nguyện, gia đình và nghỉ ngơi.
Vì sao Shabbat bắt đầu từ tối thứ Sáu?
Theo cách tính của người Do Thái, một ngày bắt đầu từ chiều tối hôm trước, dựa trên câu "qua một buổi chiều và một buổi sáng" trong sách Sáng thế. Vì vậy ngày thứ bảy, tức Shabbat, bắt đầu khi Mặt Trời lặn ngày thứ Sáu.
Shabbat shalom nghĩa là gì?
"Shabbat shalom" là lời chào trong ngày Shabbat, nghĩa là "Shabbat bình an". Người ta dùng câu này từ chiều thứ Sáu tới hết thứ Bảy. Người không phải Do Thái nói câu này với bạn bè Do Thái cũng là một cử chỉ lịch sự.
Người Do Thái có dùng điện thoại trong Shabbat không?
Người giữ đạo Chính thống tắt điện thoại suốt Shabbat vì việc bật tắt thiết bị điện được coi là thuộc nhóm việc bị cấm. Các dòng Do Thái giáo khác linh hoạt hơn. Khi có nguy hiểm tới tính mạng, mọi điều cấm đều được gác lại.
Shabbat và Chủ nhật của Kitô giáo khác nhau thế nào?
Shabbat là ngày thứ bảy của tuần, tính từ tối thứ Sáu tới tối thứ Bảy. Phần lớn Kitô hữu giữ Chủ nhật làm ngày của Chúa để tưởng nhớ sự Phục Sinh. Hai ngày có chung gốc ý tưởng về một ngày nghỉ thánh mỗi tuần nhưng khác ngày, khác ý nghĩa và khác cách giữ.
