Việt Nam nghỉ thứ Bảy từ khi nào: tuần làm việc 40 giờ từ năm 1999

Việt Nam bắt đầu cho cán bộ, công chức nghỉ thứ Bảy từ ngày 02/10/1999, theo Quyết định 188/1999/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ký ngày 17/9/1999 về chế độ tuần làm việc 40 giờ: làm 5 ngày, nghỉ thứ Bảy và Chủ nhật. Trước đó, tuần làm việc phổ biến là 6 ngày, 48 giờ. Với người làm doanh nghiệp, đến nay luật vẫn chỉ đặt trần 48 giờ một tuần — nghỉ thứ Bảy là do quy định riêng của khu vực nhà nước hoặc do thoả thuận, không phải quyền chung của mọi người lao động.

Trước năm 1999: tuần sáu ngày là chuyện bình thường

Người sinh trước thập niên 1990 hẳn còn nhớ cảnh cha mẹ đi làm sáng thứ Bảy, con cái đi học cả ngày thứ Bảy. Bộ luật Lao động năm 1994, bộ luật lao động đầu tiên của Việt Nam thời đổi mới, quy định thời giờ làm việc không quá 8 giờ một ngày hoặc 48 giờ một tuần. Với khối hành chính, con số 48 giờ thường được chia đều cho sáu ngày, từ thứ Hai đến thứ Bảy.

Chủ nhật là ngày nghỉ chung duy nhất. Mọi việc nhà, giỗ chạp, cưới hỏi, thăm họ hàng đều dồn vào một ngày ấy. Tối thứ Bảy mới là "tối được thả lỏng", còn tối thứ Sáu chỉ là một tối bình thường trong tuần — vì sáng hôm sau vẫn phải dậy đi làm.

Điều này giải thích một chi tiết nhỏ mà nhiều người trẻ hay thắc mắc: vì sao trong ký ức của thế hệ trước, "cuối tuần" thường chỉ nói Chủ nhật, và vì sao những bài hát, câu chuyện cũ hay nhắc "chiều thứ Bảy" như một khoảnh khắc đặc biệt.

Quyết định 188/1999: nội dung chính

Quyết định 188/1999/QĐ-TTg được ký ngày 17/9/1999 và có hiệu lực từ ngày 02/10/1999 — đúng một ngày thứ Bảy, nên đó cũng là ngày thứ Bảy nghỉ đầu tiên của nhiều cơ quan. Những ý chính:

• Đối tượng: cán bộ, công chức, viên chức trong cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp nhà nước, cơ quan Đảng, đoàn thể.
• Chế độ: mỗi tuần làm 40 giờ trong 5 ngày, nghỉ thứ Bảy và Chủ nhật.
• Không áp dụng cứng nhắc: nơi nào phải làm việc liên tục (bệnh viện, trực chiến, cấp điện nước, giao thông…) thì tự sắp lịch nghỉ luân phiên để vẫn bảo đảm công việc.
• Có lối lùi: đơn vị chưa đủ điều kiện chuyển sang 40 giờ thì tạm giữ chế độ cũ 48 giờ trong 6 ngày.

Đi kèm là các văn bản hướng dẫn cho từng khối. Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội ra thông tư hướng dẫn giảm giờ làm trong tuần cho doanh nghiệp nhà nước; Bộ Giáo dục và Đào tạo ra thông tư hướng dẫn riêng cho ngành giáo dục. Các tỉnh, thành cũng ban hành chỉ thị triển khai ở địa phương mình.

Điều đáng chú ý là quyết định này nói về khu vực nhà nước. Nó không buộc doanh nghiệp tư nhân, công ty có vốn nước ngoài hay hộ kinh doanh phải nghỉ thứ Bảy.

Các mốc chính về giờ làm và ngày nghỉ hằng tuần

Khi soạn Bộ luật Lao động 2019, phương án giảm giờ làm bình thường xuống dưới 48 giờ một tuần từng được đưa ra bàn, nhưng bản được thông qua cuối cùng vẫn giữ mức 48 giờ. Vì vậy đến nay, về mặt luật chung, tuần sáu ngày vẫn hợp pháp.

Doanh nghiệp: thứ Bảy là chuyện thoả thuận

Đây là chỗ hay gây nhầm lẫn nhất. Nhiều người nghĩ "nhà nước cho nghỉ thứ Bảy từ 1999" nghĩa là ai cũng được nghỉ. Thực tế khác:

• Khối văn phòng của nhiều công ty, nhất là ngân hàng, công ty dịch vụ, công nghệ, chọn làm 5 ngày để khớp với đối tác, cơ quan nhà nước. Một số nơi làm 5 ngày rưỡi, nghỉ chiều thứ Bảy, hoặc làm cách tuần một sáng thứ Bảy.
• Nhà máy, khu công nghiệp nhiều nơi làm 6 ngày, có khi thêm giờ theo mùa đơn hàng, trong giới hạn luật cho phép.
• Bán lẻ, nhà hàng, khách sạn, vận tải thì cuối tuần lại là lúc đông việc nhất; người lao động nghỉ luân phiên một ngày giữa tuần.

Theo Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động được quyết định thời giờ làm việc theo ngày hoặc theo tuần, trong mức trần và phải ghi trong nội quy; ngày nghỉ hằng tuần có thể là Chủ nhật hoặc một ngày cố định khác. Muốn biết mình có được nghỉ thứ Bảy hay không, câu trả lời nằm trong hợp đồng lao động và nội quy của chính nơi làm việc, không nằm trong Quyết định 188.

Phép tính nhẩm: 40 giờ và 48 giờ khác nhau bao nhiêu

Chênh lệch 8 giờ một tuần nghe nhỏ, nhưng cộng lại thì đáng kể. Với khoảng 52 tuần một năm, 8 giờ mỗi tuần thành khoảng 416 giờ — tương đương hơn 50 ngày làm việc 8 tiếng. Đó là cỡ thời gian mà một người chuyển từ tuần sáu ngày sang tuần năm ngày "nhận lại" mỗi năm, trước khi trừ các ngày lễ.

Nghỉ thứ Bảy đã đổi nhịp sống thế nào

Không có số liệu thống kê nào đủ gọn để đo, nhưng những thay đổi sau đây thì ai sống qua giai đoạn ấy đều thấy:

• Tối thứ Sáu thành "tối đầu cuối tuần". Khi sáng thứ Bảy không phải đi làm, tối thứ Sáu trở thành buổi tối thong thả nhất tuần. Câu hỏi "tối thứ 6 làm gì" chỉ có nghĩa với những ai có thứ Bảy rảnh.
• Đi xa ngắn ngày dễ hơn. Hai ngày liền nhau đủ cho một chuyến về quê hay đi gần mà không phải xin phép nghỉ.
• Việc nhà, việc họ hàng giãn ra. Thứ Bảy dành cho dọn dẹp, mua sắm, đưa con đi học thêm; Chủ nhật bớt bị dồn.
• Dịch vụ công dần đổi giờ. Cơ quan nghỉ thứ Bảy thì người dân muốn làm giấy tờ phải tranh thủ giờ hành chính trong tuần. Về sau, có nơi bố trí bộ phận tiếp nhận hồ sơ làm thêm sáng thứ Bảy để đỡ cho người đi làm.

Nhưng cũng nên nhớ mặt kia: với hàng triệu người làm nhà máy, buôn bán nhỏ, làm dịch vụ, tuần sáu ngày hoặc ngày nghỉ lệch vẫn là thực tế. "Cuối tuần thứ Bảy – Chủ nhật" phổ biến trong cách nói, nhưng không phải lịch của tất cả.

Còn học sinh, ngành giáo dục thì sao

Ngành giáo dục có thông tư hướng dẫn riêng từ năm 1999 cho chế độ làm việc 40 giờ của cán bộ, giáo viên. Tuy vậy, việc học sinh nghỉ thứ Bảy không đến một lần. Trong nhiều năm, rất nhiều trường vẫn xếp tiết học sáng thứ Bảy vì chương trình nặng, thiếu phòng học, hoặc học hai ca. Đến nay, tuỳ địa phương và điều kiện từng trường, có nơi học 5 ngày, có nơi vẫn còn buổi thứ Bảy. Chuyện học 5 hay 6 ngày ở các nước được kể ở một bài riêng trong danh mục này.

Góc nhìn hôm nay: một văn bản ngắn, một thói quen của cả xã hội

Nhìn lại, Quyết định 188 là một văn bản ngắn nhưng đổi cả nhịp tuần của đô thị Việt Nam. Vài điều có thể mang về:

• Đọc hợp đồng của chính mình. Ngày nghỉ hằng tuần, giờ làm, cách tính làm thêm đều nằm ở hợp đồng và nội quy. Đừng mặc định theo lịch của cơ quan nhà nước.
• Khi rủ nhóm bạn, nhớ rằng không phải ai cũng nghỉ thứ Bảy. Chọn tối thứ Sáu thì người làm sáng thứ Bảy sẽ phải về sớm; nên hỏi trước.
• Muốn đọc văn bản gốc, tra Quyết định 188/1999/QĐ-TTg và Bộ luật Lao động 2019 trên cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật hoặc Công báo. Đọc văn bản gốc luôn chắc hơn đọc lại qua lời kể.
• Hỏi người lớn trong nhà về "những năm còn đi làm thứ Bảy": cơ quan họ chuyển sang 5 ngày lúc nào, thứ Bảy đầu tiên được nghỉ họ đã làm gì. Đó là một mẩu sử đời thường rất đáng ghi lại.