Ngày 7 tháng 3 năm 321, hoàng đế La Mã Constantine ban một sắc lệnh yêu cầu quan toà, dân thành thị và các xưởng thợ nghỉ vào "ngày đáng kính của Mặt Trời" (dies Solis) — tức ngày Chủ nhật — nhưng vẫn cho phép nhà nông làm việc đồng áng. Đây là văn bản luật sớm nhất còn lưu được biến Chủ nhật thành ngày nghỉ do nhà nước quy định. Từ đó, Chủ nhật dần trở thành ngày nghỉ chung của châu Âu, rồi qua thời thuộc địa và giao thương, của phần lớn thế giới.
Bối cảnh: một đế chế đã có tuần 7 ngày
Đến thế kỷ 4, tuần 7 ngày đặt tên theo bảy thiên thể (Thổ tinh, Mặt Trời, Mặt Trăng, Hoả tinh, Thuỷ tinh, Mộc tinh, Kim tinh) đã khá phổ biến trong đế chế La Mã, song song với các chu kỳ lịch cũ hơn. Người Do Thái giữ ngày Sabát; các cộng đồng Kitô giáo từ rất sớm đã họp nhau vào ngày đầu tuần, ngày họ gắn với sự phục sinh của Chúa Giêsu.
Một trong những tư liệu sớm nhất về việc này là tác phẩm Hộ giáo thư thứ nhất của Justin Tử đạo, viết khoảng giữa thế kỷ 2. Ông mô tả việc tín hữu ở thành thị và thôn quê tụ họp vào "ngày gọi là ngày Mặt Trời" để đọc Kinh Thánh, cầu nguyện và cử hành nghi lễ. Tức là trước Constantine gần hai trăm năm, Chủ nhật đã là ngày họp mặt của người Kitô giáo — nhưng chưa phải ngày nghỉ. Nhiều tín hữu vẫn phải đi làm như mọi ngày, vì xã hội xung quanh không nghỉ.
Constantine lên ngôi trong một đế chế còn chia rẽ. Năm 313, cùng với Licinius, ông ban hành chính sách thường gọi là Sắc lệnh Milan, cho phép Kitô giáo được hành đạo công khai. Sắc lệnh về Chủ nhật năm 321 ra đời trong không khí ấy.
Sắc lệnh năm 321 nói gì
Văn bản còn lại đến nay là nhờ được chép vào Bộ luật Justinian (Codex Justinianus, quyển 3, mục 12) — một bộ sưu tập luật La Mã biên soạn hai thế kỷ sau. Tóm ý nội dung:
- Vào ngày đáng kính của Mặt Trời, các quan toà, dân sống ở thành thị nghỉ ngơi, mọi xưởng thợ đóng cửa.
- Ở thôn quê, người làm nông được tự do tiếp tục công việc, vì có những ngày không thích hợp hơn để gieo hạt hay trồng nho; bỏ lỡ thời điểm thuận lợi là mất phần trời cho.
Vài tháng sau, một văn bản khác (lưu trong Bộ luật Theodosius) bổ sung: dù tòa án nghỉ ngày Chủ nhật, vẫn được làm thủ tục giải phóng nô lệ trong ngày ấy, vì đó là một việc thiện.
Đọc kỹ, sắc lệnh khá thực tế. Nó không cấm mọi lao động, mà nhắm vào ba thứ: toà án, dân thành thị và các xưởng thủ công. Nhà nông được miễn vì mùa vụ không chờ ai. Đây là cái lý mà người Việt vốn làm nông hiểu ngay: trời sắp mưa thì phải gặt, chẳng ai đợi qua ngày nghỉ.
Vì sao gọi là "ngày Mặt Trời" chứ không phải "ngày của Chúa"
Đây là chỗ các nhà sử học bàn nhiều nhất. Sắc lệnh dùng chữ dies Solis — tên ngày theo lối thất diệu quen thuộc với mọi dân trong đế chế — chứ không dùng chữ dies Dominica ("ngày của Chúa") của người Kitô giáo.
Có mấy cách hiểu, và chưa có kết luận dứt khoát:
- Cách hiểu thứ nhất: Constantine viết cho cả đế chế, trong đó phần đông dân chúng chưa theo Kitô giáo. Dùng tên gọi chung giúp sắc lệnh dễ được chấp nhận.
- Cách hiểu thứ hai: Bản thân Constantine trong nhiều năm vẫn gắn mình với hình ảnh thần Mặt Trời bất khả chiến bại (Sol Invictus); tiền xu thời ông còn in hình thần này một thời gian sau khi ông ủng hộ Kitô giáo. Tên gọi "ngày Mặt Trời" có thể làm hài lòng cả hai phía.
- Cách hiểu thứ ba: Với người Kitô giáo đương thời, hình ảnh "mặt trời công chính" vốn đã được dùng để nói về Chúa Kitô, nên hai lớp nghĩa không mâu thuẫn.
Điều chắc chắn là: sắc lệnh không nói lý do tôn giáo trong câu chữ còn lại, và việc Constantine nghĩ gì trong lòng là điều sử liệu không cho biết chắc.
Sau năm 321: từ một sắc lệnh đến thói quen của cả châu lục
Sắc lệnh năm 321 là cái mốc, nhưng việc Chủ nhật thành ngày nghỉ thật sự trên thực tế diễn ra chậm, qua nhiều thế kỷ:
| Thời gian | Diễn biến |
|---|---|
| Giữa thế kỷ 2 | Justin Tử đạo mô tả tín hữu họp vào "ngày Mặt Trời"; chưa phải ngày nghỉ |
| Năm 321 | Constantine ra sắc lệnh nghỉ cho toà án, dân thành thị, xưởng thợ; miễn cho nhà nông |
| Thế kỷ 4 | Các công đồng giáo hội khu vực bàn về việc giữ ngày Chủ nhật và phân biệt với ngày Sabát của người Do Thái |
| Các thế kỷ sau | Luật của các vương quốc Kitô giáo ở châu Âu dần mở rộng lệnh nghỉ, kể cả với việc đồng áng |
| Thời cận đại | Chủ nhật lan ra ngoài châu Âu theo giao thương, truyền giáo và thời thuộc địa |
Một điều thú vị: chính luật về sau lại khắt khe hơn sắc lệnh gốc. Nhiều luật thời trung đại cấm cả việc đồng áng ngày Chủ nhật, trong khi Constantine đã cố ý miễn cho nhà nông. Ở một số nước, các luật hạn chế buôn bán ngày Chủ nhật vẫn còn đến ngày nay dưới dạng giờ mở cửa hàng — ví dụ quen thuộc là ở Đức, phần lớn cửa hàng đóng cửa ngày Chủ nhật.
Chủ nhật, Sabát và ngày thứ Sáu: ba ngày nghỉ, ba truyền thống
Sắc lệnh năm 321 giúp hiểu vì sao thế giới ngày nay không có một ngày nghỉ chung duy nhất. Ba truyền thống tôn giáo lớn có nguồn gốc ở cùng một vùng lại giữ ba ngày khác nhau:
| Truyền thống | Ngày | Ý nghĩa chính |
|---|---|---|
| Do Thái giáo | Sabát: từ chiều tối thứ Sáu đến chiều tối thứ Bảy | Ngày thứ bảy, ngày nghỉ theo sách Sáng thế và Luật Môsê |
| Kitô giáo | Chủ nhật | Ngày đầu tuần, gắn với sự phục sinh |
| Hồi giáo | Thứ Sáu | Ngày cầu nguyện chung Jumu'ah vào buổi trưa |
Cần lưu ý: trong Hồi giáo, thứ Sáu là ngày cầu nguyện chung chứ theo truyền thống không bắt buộc nghỉ cả ngày như Sabát; việc nghỉ trọn ngày thứ Sáu ở nhiều nước Hồi giáo là quy định hành chính hiện đại. Mỗi truyền thống có cách hiểu riêng, và đều đáng được tôn trọng như nhau.
Khi một nước chọn ngày nghỉ chính thức, họ thường theo truyền thống chiếm đa số. Vì thế mà Israel nghỉ thứ Sáu – thứ Bảy, nhiều nước vùng Vịnh nghỉ thứ Sáu – thứ Bảy, còn các nước chịu ảnh hưởng châu Âu như Việt Nam lấy Chủ nhật làm ngày nghỉ hằng tuần.
Dấu vết trong tên gọi hôm nay
Tên của ngày Chủ nhật trong các thứ tiếng châu Âu lưu giữ đúng hai lớp nghĩa của thời Constantine:
- Lớp "Mặt Trời" còn trong tiếng Anh Sunday, tiếng Đức Sonntag, tiếng Hà Lan zondag.
- Lớp "ngày của Chúa" có trong tiếng Pháp dimanche, tiếng Ý domenica, tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha domingo — đều từ tiếng Latin dies Dominica.
- Tiếng Việt gọi là "Chủ nhật" — theo cách giải thích phổ biến, chữ này dịch từ nghĩa "ngày của Chúa" (chủ = Chúa, nhật = ngày) qua các giáo sĩ phương Tây thời đầu chữ Quốc ngữ.
- Tiếng Nhật gọi Chủ nhật là nichiyōbi (日曜日, "ngày Mặt Trời") — giữ lớp thất diệu.
Như vậy khi nói "Chủ nhật" và "Sunday", người Việt và người Anh đang dùng hai nửa của cùng một câu chuyện La Mã.
Góc nhìn hôm nay
Bài học dễ thấy nhất từ sắc lệnh năm 321 là: ngày nghỉ chung là một quyết định chính sách, và người ra quyết định đã sớm biết nó không thể áp dụng như nhau cho mọi nghề. Câu miễn trừ cho nhà nông 17 thế kỷ trước có họ hàng xa với chuyện ngày nay bác sĩ, tài xế, nhân viên bán hàng vẫn làm Chủ nhật.
Muốn đọc thêm:
- Tìm các bản dịch Hộ giáo thư thứ nhất của Justin Tử đạo, chương nói về buổi họp ngày Chủ nhật.
- Đọc các sách tiểu sử Constantine của các nhà sử học La Mã muộn; nhiều sách phân tích kỹ câu hỏi ông theo đạo thế nào và sắc lệnh Chủ nhật nằm ở đâu trong đó.
- Nếu đi châu Âu, để ý giờ mở cửa hàng ngày Chủ nhật ở mỗi nước — đó là "dấu chân" muộn của truyền thống này.
Câu hỏi thường gặp
Ai quy định Chủ nhật là ngày nghỉ?
Văn bản luật sớm nhất còn lưu là sắc lệnh của hoàng đế La Mã Constantine ngày 7/3/321, yêu cầu quan toà, dân thành thị và các xưởng thợ nghỉ vào ngày Chủ nhật. Trước đó, người Kitô giáo đã họp mặt vào Chủ nhật nhưng chưa có luật nghỉ.
Sắc lệnh Constantine năm 321 có cấm làm việc hoàn toàn không?
Không. Sắc lệnh chỉ áp dụng cho toà án, dân thành thị và các xưởng thủ công. Người làm nông ở thôn quê được phép tiếp tục công việc, vì mùa vụ có thời điểm không thể bỏ lỡ.
Vì sao sắc lệnh gọi Chủ nhật là "ngày Mặt Trời"?
Sắc lệnh dùng tên dies Solis theo lối đặt tên ngày bằng bảy thiên thể vốn quen thuộc trong đế chế. Các nhà sử học còn bàn về lý do: có thể vì muốn hợp với mọi thần dân, có thể vì Constantine còn gắn với hình ảnh thần Mặt Trời; sử liệu không cho biết chắc.
Chủ nhật có phải ngày Sabát không?
Không. Sabát của người Do Thái kéo dài từ chiều tối thứ Sáu đến chiều tối thứ Bảy. Người Kitô giáo giữ Chủ nhật, ngày đầu tuần, gắn với sự phục sinh; hai ngày này được phân biệt rõ từ thế kỷ 4.
Chủ nhật trong tiếng Việt nghĩa là gì?
Theo cách giải thích phổ biến, "Chủ nhật" có nghĩa là "ngày của Chúa", tương ứng với dies Dominica trong tiếng Latin và dimanche, domingo trong tiếng Pháp, Tây Ban Nha. Tên gọi này đến qua các giáo sĩ phương Tây thời đầu chữ Quốc ngữ.
