Tủ sách chung của một nhóm bạn là cách để sách mỗi người đang nằm yên trên kệ được đi vòng qua tay người khác: mỗi người góp vài cuốn, có một cuốn sổ ghi ai đang giữ cuốn nào, và một hạn trả rõ ràng. Buổi đổi sách là phiên bản nhẹ hơn: mỗi người mang sách đã đọc xong đến, đổi lấy cuốn khác và mang về hẳn. Hai cách này hợp với nhóm từ năm đến hai mươi người, gặp nhau đều đặn mỗi tháng.
Dưới đây là cách vận hành từng mô hình, những chỗ hay làm mất sách, cách bảo quản sách trong khí hậu nồm ẩm, và một buổi đổi sách mẫu cho tối thứ Sáu hay sáng cuối tuần.
Ý tưởng cũ: góp sách để cùng đọc
Góp sách chung là một trong những kiểu hội nhóm lâu đời. Ở Philadelphia, năm 1731, nhóm thảo luận của Benjamin Franklin cùng một số người khác góp tiền mua sách và lập ra Library Company of Philadelphia, một thư viện thuê bao mà thành viên được mượn sách. Lúc đó sách đắt và khó mua ở các thuộc địa, nên gộp sách lại là cách để mỗi người được đọc nhiều hơn số sách mình sở hữu. Lý do đó vẫn đúng với một nhóm bạn hôm nay: mỗi người có vài chục cuốn trên kệ, đã đọc xong, không định đọc lại, nhưng người bên cạnh lại đang muốn tìm đúng cuốn đó.
Ở nhiều nước có phong trào đặt những tủ sách nhỏ trước cổng nhà hay góc phố, ai đi qua cũng có thể lấy một cuốn và để lại một cuốn. Ở Việt Nam cũng có các tủ sách cộng đồng ở xã, phường, trường học. Tủ sách của nhóm bạn khác ở chỗ người góp và người mượn quen nhau, nên có thể theo dõi kỹ hơn và giữ sách lâu bền hơn.
Ba mô hình, chọn một để bắt đầu
| Mô hình | Cách làm | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Tủ cố định | Sách góp chung đặt ở nhà một người hoặc một phòng sinh hoạt; ai muốn mượn thì đến lấy | Dễ quản lý, sách nằm một chỗ | Người giữ tủ phải ở nhà khi người khác đến; người ở xa ngại đi |
| Thùng sách lưu động | Sách đựng trong một hai thùng, đi theo buổi họp mặt; mượn và trả ngay tại buổi gặp | Không ai phải mở cửa nhà; gắn với lịch gặp sẵn có | Mang vác nặng; số sách bị giới hạn theo thùng |
| Danh mục chung, sách ở nhà ai nấy giữ | Mỗi người ghi sách mình sẵn sàng cho mượn vào một danh sách chung; ai cần thì hẹn mang đến buổi sau | Không ai phải chứa sách của người khác; danh mục lớn | Phụ thuộc người giữ sách nhớ mang đến |
Nhóm mới nên bắt đầu với mô hình thứ ba: mỗi người liệt kê mười cuốn sẵn sàng cho mượn. Chỉ cần một bảng chung ghi tên sách, tác giả, chủ sách. Sau vài tháng, nhóm sẽ biết sách nào được hỏi nhiều, ai mượn đều, và có cần một thùng lưu động hay không.
Cuốn sổ mượn: năm cột là đủ
Mất sách trong nhóm bạn hiếm khi do ai cố ý; thường là do quên. Một cuốn sổ mượn (giấy hay tệp dùng chung) là đủ để giải quyết phần lớn chuyện này. Năm cột cần có:
- Tên sách và tác giả.
- Chủ sách: người đã góp hay cho mượn.
- Người đang giữ.
- Ngày mượn.
- Hạn trả: thường là buổi gặp thứ hai sau ngày mượn, tức khoảng một tháng với nhịp hai tuần, hoặc hai tháng với nhịp mỗi tháng.
Người giữ lịch của nhóm có thể kiêm luôn việc nhắc sách đến hạn trong tin nhắn nhắc buổi gặp. Nhắc chung trong một danh sách ("Sách đến hạn buổi này: …") nhẹ nhàng hơn là nhắn riêng từng người.
Đánh dấu sách
Mỗi cuốn nên có dấu chủ sách ở trang bìa trong: viết tên, dán nhãn nhỏ, hoặc đóng dấu. Sách đi qua nhiều tay rất dễ lẫn với sách của người mượn. Sách ai không muốn ghi lên thì kẹp một tấm thẻ có tên.
Luật nhẹ về sách hư, sách mất
Nên nói trước một câu: làm hư hay mất sách thì người mượn thay bằng một bản khác, hoặc bàn với chủ sách cách bù. Không phạt, không tính lãi. Với sách quý, sách có chữ ký, sách đã tuyệt bản, chủ sách nên giữ lại hoặc chỉ cho đọc tại chỗ; không phải cuốn nào cũng nên đưa vào vòng mượn.
Buổi đổi sách: mang đến, đổi lấy, mang về
Buổi đổi sách khác tủ sách chung ở chỗ sách đổi chủ hẳn. Nó hợp với sách đã đọc xong, không định giữ, và là cách dọn kệ nhẹ nhàng trước Tết hay khi chuyển nhà.
Ba cách tính đổi
- Một đổi một: mang bao nhiêu cuốn thì lấy về bấy nhiêu. Đơn giản, dễ hiểu, hợp nhóm nhỏ.
- Tự do: bày hết sách ra, ai thích gì lấy nấy, không đếm. Hợp nhóm bạn thân, ai cũng mang nhiều hơn lấy.
- Lượt chọn: chia theo vòng, mỗi vòng mỗi người chọn một cuốn, theo thứ tự xoay. Công bằng khi có vài cuốn "hot" mà nhiều người cùng muốn.
Không nên dùng tiền hay điểm có giá trị quy đổi; đổi sách giữa bạn bè là để sách có người đọc, không phải để buôn bán.
Khung một buổi đổi sách khoảng 90 phút
| Thời gian | Việc |
|---|---|
| 15 phút | Đến, bày sách theo nhóm: văn học, sách kỹ năng, khoa học, thiếu nhi, ngoại văn |
| 20 phút | Mỗi người giới thiệu một hai cuốn mình mang: vì sao từng mua, ai nên đọc |
| 30 phút | Xem, chọn, đổi theo cách đã thống nhất |
| 15 phút | Gói sách còn dư, quyết nơi tặng |
| 10 phút | Dọn chỗ, chụp lại kệ sách sau buổi để nhớ |
Phần giới thiệu ngắn là phần nhiều người thích nhất. Một cuốn sách được người quen kể "đọc vào năm thứ hai đại học, khóc ở chương cuối" có sức hút hơn mọi lời quảng cáo.
Sách dư sau buổi đổi
Luôn có sách không ai lấy. Hãy quyết trước buổi gặp sách dư sẽ đi đâu: thư viện trường cũ của một thành viên, tủ sách cộng đồng ở phường, các chương trình góp sách cho vùng xa. Hỏi trước nơi nhận có cần loại sách đó không; sách quá cũ, rách, hoặc sách luyện thi đã lỗi thời thường không ai dùng được. Giáo trình, sách tham khảo có thể hỏi các em sinh viên quen.
Giữ sách trong khí hậu nồm ẩm
Ở miền Bắc, mùa nồm cuối đông đầu xuân làm sách ẩm, mốc, giấy ố vàng. Ở miền Nam và miền Trung, mùa mưa kéo dài và mối mọt là nỗi lo thường trực. Tủ sách chung càng phải để ý vì sách qua nhiều nhà, nhiều điều kiện khác nhau.
- Kệ cách tường vài phân, không sát nền nhà, để không khí lưu thông.
- Gói hút ẩm đặt trong tủ kín, thay hoặc phơi lại định kỳ.
- Thùng lưu động nên là thùng nhựa có nắp thay vì thùng giấy, nhất là khi phải chở qua mưa.
- Hong sách những ngày khô ráo: mở tủ, dựng sách hở gáy, tránh nắng gắt chiếu thẳng làm phai bìa.
- Kiểm tra sách mới góp: sách có dấu mối, mốc thì để riêng, không cho vào tủ chung kẻo lây sang sách khác.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu bằng mười cuốn mỗi người
Một tủ sách chung không cần lớn mới có ích. Năm người, mỗi người mười cuốn, là năm mươi cuốn mà mỗi người được tiếp cận thêm bốn mươi cuốn mình chưa có. Sau một năm, nhóm sẽ thấy sách nào được mượn nhiều nhất, ai có gu gần nhau, và đôi khi một cuốn đi vòng hết cả nhóm rồi thành đề tài cho buổi bàn sách.
Cách bắt đầu đơn giản: trong buổi gặp tới, mỗi người mang đến danh sách mười cuốn sẵn sàng cho mượn. Gộp lại thành một bảng, chọn một người giữ sổ, thống nhất hạn trả. Buổi sau, những cuốn đầu tiên bắt đầu đi vòng. Nếu nhóm đã có câu lạc bộ đọc sách, tủ chung còn giúp giải quyết luôn chuyện "không mua được sách tháng này".
Câu hỏi thường gặp
Tủ sách chung của nhóm bạn hoạt động thế nào?
Mỗi thành viên góp hoặc liệt kê một số sách sẵn sàng cho mượn, nhóm ghi lại trong một cuốn sổ chung gồm tên sách, chủ sách, người đang giữ, ngày mượn và hạn trả. Sách được mượn và trả tại các buổi họp mặt định kỳ. Người giữ lịch nhắc sách đến hạn.
Buổi đổi sách khác tủ sách chung ra sao?
Tủ sách chung là cho mượn: sách vẫn thuộc về chủ và phải được trả. Buổi đổi sách thì sách đổi chủ hẳn, mỗi người mang sách không còn muốn giữ đến và lấy về cuốn khác. Nhiều nhóm làm cả hai: tủ chung cho sách muốn giữ lại, buổi đổi cho sách muốn cho đi.
Làm sao để không mất sách khi cho bạn bè mượn?
Ghi sổ mượn với hạn trả rõ ràng, đánh dấu tên chủ ở bìa trong và nhắc sách đến hạn chung trong tin nhắn nhắc buổi gặp. Thống nhất trước rằng sách hư hoặc mất thì người mượn thay bản khác. Sách quý thì giữ lại hoặc chỉ cho đọc tại chỗ.
Sách còn dư sau buổi đổi sách nên làm gì?
Có thể tặng thư viện trường học, tủ sách cộng đồng ở phường xã, hoặc các chương trình góp sách. Nên hỏi trước nơi nhận có cần loại sách đó không, vì sách quá cũ hay sách luyện thi lỗi thời thường khó dùng.
Bảo quản sách mùa nồm ẩm thế nào?
Đặt kệ cách tường và cách nền, dùng gói hút ẩm trong tủ kín, hong sách vào ngày khô ráo nhưng tránh nắng gắt. Sách mới góp có dấu mốc hay mối nên để riêng để không lây sang sách khác.
