Nhóm trò chuyện ngoại ngữ cuối tuần: chia cặp, đổi lượt nói, giữ người mới

Một nhóm trò chuyện ngoại ngữ cuối tuần chạy tốt khi mỗi người được nói nhiều nhất có thể trong thời gian gặp, chứ không phải ngồi nghe người giỏi nhất nói. Cách đơn giản để làm được điều đó là chia cặp hoặc nhóm ba, đổi cặp sau mỗi mười đến mười lăm phút, mỗi vòng có một chủ đề rõ ràng, và để việc sửa lỗi dồn về cuối buổi. Người mới cần một "người đỡ" ở buổi đầu và vài câu chuẩn bị sẵn.

Bài này dành cho nhóm bạn tự lập, chủ yếu là người Việt cùng học một ngoại ngữ (tiếng Anh, Nhật, Hàn, Trung, Pháp…), có thể có thêm vài người bản ngữ đang sống ở Việt Nam. Không cần giáo viên, không cần giáo trình, chỉ cần một chỗ ngồi và một khung buổi gặp.

Vì sao cần nhóm nói, không chỉ học một mình

Người học ngoại ngữ ở Việt Nam thường đọc và nghe khá, nhưng ít cơ hội nói. Nói là kỹ năng cần người nghe thật, cần phản ứng thật: người kia hỏi lại, không hiểu, cười, ngắt lời. Những tình huống đó không tái tạo được khi tự nói trước gương.

Trong giới nghiên cứu dạy ngoại ngữ, có hai ý hay được nhắc. Một là giả thuyết "đầu vào dễ hiểu" của nhà ngôn ngữ học Stephen Krashen: người học tiếp thu tốt khi được nghe, đọc những gì chỉ khó hơn trình độ hiện tại một chút. Hai là quan điểm nhấn mạnh vai trò của việc phải tự nói ra, phải tự xoay xở để người kia hiểu. Hai ý này còn được tranh luận về mức độ, nhưng gợi ý thực tế cho một nhóm nói thì rõ: ghép người có trình độ gần nhau, và để mỗi người được nói thật nhiều.

Hai mô hình nhóm nói

Trao đổi song ngữ (tandem)

Mô hình này ghép hai người có tiếng mẹ đẻ khác nhau: một người Việt học tiếng Pháp và một người Pháp học tiếng Việt chẳng hạn. Thời gian chia đôi: nửa đầu nói tiếng Pháp, nửa sau nói tiếng Việt. Mỗi người vừa là người học vừa là người hướng dẫn. Mô hình này đã được nhiều trường đại học và tổ chức trao đổi thanh niên ở châu Âu dùng từ lâu.

Điểm mấu chốt là chia đôi thời gian thật nghiêm. Nếu không, cặp đôi sẽ trượt về thứ tiếng mà cả hai cùng nói thạo hơn, và một người thiệt.

Nhóm cùng học một ngôn ngữ

Phổ biến hơn ở Việt Nam: năm đến mười hai người Việt cùng luyện một thứ tiếng. Không có người bản ngữ để sửa, nhưng bù lại dễ lập, dễ giữ lịch, và ai cũng hiểu cảm giác ngượng khi nói sai. Nhóm kiểu này cần cấu trúc rõ hơn để buổi gặp không trôi về tiếng Việt.

Chia cặp và đổi cặp

Ngồi thành một vòng tròn lớn mười người, mỗi người chỉ nói được vài phút trong một tiếng. Chia cặp thì mỗi người nói được gần nửa thời gian. Đó là lý do chia cặp là xương sống của mọi nhóm nói.

• Cặp đôi cho phần luyện chính: mỗi người nói nhiều nhất.
• Nhóm ba khi số người lẻ, hoặc khi muốn có một người nghe và ghi lỗi.
• Nhóm bốn đến năm cho phần thảo luận một chủ đề có tranh luận.

Đổi cặp sau mười đến mười lăm phút. Mỗi người mới là một giọng mới, cách diễn đạt mới, và cũng là cơ hội để nói lại cùng một ý tưởng lần thứ hai, thứ ba, mỗi lần trôi chảy hơn. Cách đổi đơn giản: hai hàng ghế đối diện, sau mỗi vòng một hàng dịch sang một ghế.

Ghép theo trình độ hay trộn?

Ghép người trình độ gần nhau thì cả hai cùng thoải mái, ít người phải chờ. Trộn người khá với người mới thì người mới học được nhiều, nhưng người khá có thể thấy chán. Cách cân bằng: vòng đầu ghép cùng trình độ, vòng giữa trộn, vòng cuối lại ghép cùng trình độ. Người khá trong vòng trộn được giao vai "dẫn", hỏi câu ngắn, nói chậm, gợi từ.

Đổi lượt nói trong nhóm

Trong phần thảo luận nhóm, chuyện một người nói quá dài là chuyện quen. Người đó thường không cố ý; họ chỉ thoải mái hơn. Vài cách giữ lượt mà không làm ai mất mặt:

• Đồng hồ cát hai phút: đặt giữa bàn, ai đang nói thì lật. Cát chảy hết thì nhường lượt. Vật cụ thể giúp luật trở nên vui hơn là gò bó.
• Vật cầm lượt: một quả bóng nhỏ, một cái cốc; ai cầm mới được nói, nói xong chuyền cho người chưa nói.
• Câu hỏi bắt buộc: mỗi người nói xong phải hỏi lại một người khác một câu. Người im lặng được kéo vào tự nhiên.

Sửa lỗi mà không làm người nói ngại

Bị ngắt lời giữa câu để sửa ngữ pháp là thứ khiến người mới bỏ nhóm nhanh nhất. Quy ước tốt nhất: trong lúc nói, không ai sửa, trừ khi người nói tự hỏi. Người nghe ghi lại lỗi đáng chú ý ra giấy. Mười phút cuối buổi, mỗi cặp hoặc nhóm trao nhau tờ ghi, đọc chung, sửa chung.

Chỉ nên ghi lỗi làm hiểu sai hoặc lỗi lặp lại nhiều lần, không ghi mọi lỗi nhỏ. Và nên ghi kèm một câu hay mà người nói đã dùng; ai cũng cần biết mình đã làm được gì, không chỉ sai ở đâu.

Khung một buổi 90 phút

Chủ đề nên chuẩn bị trước dưới dạng vài câu hỏi gợi ý cho mỗi vòng. Thẻ chủ đề viết tay, rút ngẫu nhiên, giúp các cặp không phải tự nghĩ ra chuyện để nói.

Giữ người mới ở lại

Nhóm nói ngoại ngữ thường có nhiều người đến một lần rồi không quay lại. Lý do quen thuộc nhất: buổi đầu họ thấy mình kém hơn mọi người, ngồi im, rồi về. Vài cách giảm điều đó:

1. Gửi trước ba câu hỏi tự giới thiệu để người mới chuẩn bị ở nhà. Có sẵn ba câu để nói làm phút đầu nhẹ đi rất nhiều.
2. Ghép với người đỡ: vòng cặp đầu tiên, người mới ngồi với một thành viên kiên nhẫn, nói chậm.
3. Cho phép chêm tiếng Việt khi bí từ, trong vài buổi đầu. Thà nói được trọn ý có chêm vài từ còn hơn im lặng.
4. Hỏi một câu sau buổi: "Buổi đầu thấy thế nào, nhịp có nhanh quá không?" Một tin nhắn ngắn đủ để người mới thấy mình được để ý.

Góc nhìn hôm nay: một năm nói đều đặn

Nhóm nói ngoại ngữ không thay được lớp học có giáo viên, nhưng bù vào đúng chỗ lớp học thiếu: thời gian nói thật. Tính nhẩm: nếu mỗi buổi 90 phút, mỗi người nói được khoảng 30–40 phút, thì gặp mỗi tuần trong một năm là khoảng hai, ba chục giờ nói thật — con số đáng kể nếu so với thời gian mỗi người thực sự được mở miệng trong một lớp học đông.

Để bắt đầu, có thể hỏi thư viện công cộng, trung tâm văn hoá nước ngoài, hoặc phòng sinh hoạt khu chung cư về chỗ gặp vào sáng thứ Bảy. Nhóm có thể dùng một bảng chung ghi chủ đề đã nói và từ mới hay gặp. Sau vài tháng, đọc lại bảng này là cách tốt để thấy mình đã đi được bao xa.