Câu lạc bộ đọc sách nhóm bạn: chọn sách, nhịp gặp và người dẫn chuyện

Một câu lạc bộ đọc sách của nhóm bạn chạy êm khi có ba thứ: cách chọn sách mà ai cũng thấy công bằng, nhịp gặp vừa với tốc độ đọc của người bận nhất, và một người dẫn chuyện chuẩn bị sẵn vài câu hỏi. Nhịp phổ biến nhất là mỗi tháng một cuốn, gặp vào một tối thứ Sáu hoặc sáng cuối tuần cố định, mỗi buổi khoảng hai tiếng.

Bài này không bàn nên đọc tác phẩm văn học nào cho hay, mà bàn phần "máy móc" của nhóm: chọn sách thế nào, tính nhịp ra sao, người dẫn chuẩn bị gì, và xử lý những tình huống quen thuộc như người chưa đọc xong hay người nói quá nhiều.

Ba kiểu câu lạc bộ đọc sách

Trước khi chọn cuốn đầu tiên, nhóm nên biết mình theo kiểu nào. Mỗi kiểu có nhịp và cách bàn khác nhau.

Nhiều nhóm bắt đầu bằng kiểu "cùng một cuốn", rồi xen vào một buổi "cùng chủ đề" khi cần nghỉ nhịp, hoặc một buổi đọc to vào tháng bận như cuối năm.

Chọn sách sao cho công bằng

Chọn sách là chỗ nhóm dễ va nhau nhất. Một người thích tiểu thuyết dày, người khác chỉ đọc nổi sách mỏng; người mê sách khoa học, người chỉ đọc truyện. Có vài cách chọn đã được nhiều nhóm dùng:

• Luân phiên chọn: mỗi tháng một người chọn, theo danh sách định sẵn. Đơn giản, ai cũng có lượt. Nên kèm điều kiện độ dài để không ai chọn một cuốn nghìn trang cho nhịp một tháng.
• Đề cử ba, bỏ phiếu một: người đến lượt đưa ra ba cuốn, cả nhóm bỏ phiếu. Người chọn vẫn có tiếng nói, nhóm vẫn có quyền từ chối nhẹ nhàng.
• Theo mùa chủ đề: mỗi quý một chủ đề (văn học Việt Nam đầu thế kỷ 20, sách về biển, hồi ký…), trong chủ đề đó luân phiên chọn.
• Danh sách chờ chung: ai muốn đọc cuốn gì thì thêm vào một danh sách; khi cần chọn, lấy từ danh sách này. Danh sách dài ra theo thời gian và phản ánh đúng gu của nhóm.

Thêm hai lưu ý thực tế. Thứ nhất, kiểm tra cuốn sách có dễ tìm không: còn phát hành, có ở thư viện, có bản điện tử hoặc sách nói hợp pháp. Một cuốn hay mà nửa nhóm không mua được thì buổi gặp hỏng từ đầu. Thứ hai, sách nói và sách điện tử cũng tính là "đã đọc". Người lái xe đi làm hay chạy việc cả ngày có thể nghe; ép mọi người phải đọc bản giấy chỉ làm nhóm mất người.

Sách hợp cho mấy buổi đầu

Buổi đầu nên là cuốn vừa phải, có nhiều chỗ để bàn mà không đòi hỏi kiến thức nền. Truyện vừa, tập truyện ngắn, hồi ký mỏng thường hợp hơn tiểu thuyết sử thi. Ví dụ các tác phẩm kinh điển hay được nhóm đọc chọn: Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân (tập truyện ngắn, mỗi truyện bàn được riêng), Số đỏ của Vũ Trọng Phụng (tiểu thuyết trào phúng, dễ đọc, nhiều chuyện để cười và cãi), Hoàng tử bé của Saint-Exupéry (mỏng, mỗi người hiểu một kiểu), Ông già và biển cả của Hemingway (truyện vừa, đọc một hai tối là xong).

Nhịp gặp: phép tính trang mỗi ngày

Nhịp gặp nên được tính từ tốc độ đọc của người bận nhất, không phải người đọc nhanh nhất. Một phép tính nhẩm đơn giản: lấy số trang chia cho số ngày giữa hai buổi.

Với người đi làm, khoảng mười trang mỗi ngày là mức nhiều người giữ được mà không thấy áp lực. Theo phép tính trên, nhịp một tháng hợp với sách khoảng 250–350 trang. Sách dày hơn thì chia làm hai buổi: buổi đầu bàn nửa đầu, buổi sau bàn phần còn lại. Cách chia này còn có lợi là người đọc chậm vẫn kịp tham gia buổi thứ nhất.

Ngày gặp nên cố định theo kiểu "tối thứ Sáu tuần cuối tháng" thay vì "khoảng cuối tháng". Một mốc rõ ràng giúp người đọc tự chia nhịp, và giúp người giữ lịch không phải hỏi lại cả nhóm mỗi lần.

Người dẫn chuyện chuẩn bị gì

Người dẫn không cần là người đọc giỏi nhất. Việc của họ là giữ cho buổi bàn có hướng và ai cũng có lượt nói. Người dẫn nên luân phiên, thường là người đã chọn sách tháng đó hoặc người tự nhận.

Năm đến bảy câu hỏi, đi từ dễ đến khó

Câu hỏi tốt là câu không có đáp án đúng sai, khiến người ta phải mở sách ra tìm. Có thể chuẩn bị theo bốn tầng:

1. Cảm nhận chung: "Đọc xong, cảm giác đầu tiên là gì?" Câu này ai cũng trả lời được, kể cả người mới đọc nửa cuốn.
2. Chi tiết: "Đoạn nào bạn đánh dấu hoặc đọc lại?" Mỗi người đọc to một đoạn ngắn là cách tốt để kéo cả nhóm về văn bản.
3. Nhân vật và lựa chọn: "Nếu ở vị trí nhân vật này, bạn có làm khác không?"
4. Nối với đời sống: "Cuốn sách này có làm bạn nhìn khác về điều gì quanh mình không?"

Nên tránh những câu chỉ trả lời có/không ("Bạn có thích cuốn này không?") vì chúng kết thúc cuộc nói chuyện ngay. Nếu sách có bối cảnh lịch sử, người dẫn có thể chuẩn bị thêm vài dòng về tác giả và thời điểm ra đời, nhưng giữ dưới năm phút; nhóm đến để bàn sách, không đến nghe thuyết trình.

Giữ lượt nói

Trong mọi nhóm đều có người nói nhiều và người im. Người dẫn có thể dùng vài cách nhẹ nhàng: đi một vòng cho câu hỏi đầu để ai cũng mở miệng một lần; gọi tên người im bằng câu hỏi dễ ("Bạn thấy đoạn này thế nào?"); với người nói dài, cảm ơn rồi chuyển: "Ý này hay, mình nghe thêm một người nữa nhé."

Những tình huống quen thuộc

Người chưa đọc xong

Chuyện này xảy ra ở mọi câu lạc bộ đọc sách. Đừng để người chưa đọc xong ngại đến. Có hai cách: thống nhất rằng buổi gặp sẽ bàn cả cái kết, ai chưa đọc thì chấp nhận biết trước; hoặc chia buổi thành hai phần, phần đầu bàn chung không nói đến kết, phần sau mới bàn kết cho ai đã đọc xong. Quan trọng là nói rõ từ đầu buổi.

Cả nhóm không thích cuốn sách

Một cuốn sách nhóm không thích thường lại cho buổi bàn sôi nổi nhất. Hỏi "vì sao không thích", "đoạn nào làm bạn bỏ cuộc", "tác giả muốn gì mà không đạt". Nhóm học được nhiều về gu của nhau từ những buổi này.

Bàn lạc đề

Câu chuyện trôi sang công việc, con cái, tin tức là chuyện bình thường. Người dẫn có thể để trôi vài phút rồi kéo lại bằng một câu hỏi về sách. Giờ nghỉ giữa buổi là chỗ hợp để chuyện ngoài lề được nói thoải mái.

Khung một buổi bàn sách

• 10 phút: đến, chào nhau, đồ uống không cồn.
• 5 phút: người dẫn nói ngắn về tác giả, bối cảnh, và nhắc buổi này có bàn đến cái kết không.
• 60 phút: bàn theo câu hỏi, có một vòng đọc to đoạn mình đánh dấu.
• 15 phút: nghỉ, ăn nhẹ.
• 15 phút: chốt cuốn tháng sau, ngày gặp, người dẫn tới.

Hai tiếng là vừa. Buổi kéo dài hơn thường không phải vì bàn sách mà vì chuyện phiếm; nếu nhóm muốn ngồi lâu, cứ để phần sau buổi chính là tuỳ ý.

Góc nhìn hôm nay: một cuốn sổ cho cả nhóm

Thứ giữ một câu lạc bộ đọc sách lâu năm thường không phải là luật lệ mà là ký ức chung. Một cuốn sổ ghi: tên sách, tháng đọc, người chọn, người dẫn, một câu mỗi người nói về cuốn sách. Sau hai năm, nhóm có một danh sách hai mươi mấy cuốn đã đi qua cùng nhau, và mỗi lần lật lại là một lần nhớ ra ai đã cãi gì về cuốn nào.

Nếu muốn mở rộng, thư viện công cộng ở các tỉnh thành là chỗ nên hỏi: nhiều nơi có góc đọc cho nhóm, có sách để mượn nhiều bản. Và nếu nhóm đã quen nhịp đọc chung, có thể thử thêm một tủ sách chung để sách đi vòng giữa các thành viên.