Salon văn chương, hội đọc sách xưa: câu lạc bộ trong lịch sử

Salon văn chương là những buổi tiếp khách định kỳ tại nhà riêng, phổ biến ở Pháp thế kỷ 17–18, nơi một người chủ nhà (thường là phụ nữ quý tộc hay thị dân giàu có) mời nhà văn, nhà khoa học, nghệ sĩ đến trò chuyện vào những ngày cố định trong tuần. Cùng với các hội thảo luận, hội đọc sách ở Anh và Mỹ, và các hội thơ của nho sĩ Việt Nam, salon là tổ tiên của câu lạc bộ định kỳ ngày nay: một nhóm người, một nhịp gặp, một việc làm chung.

Bài này đi qua những nhóm tiêu biểu nhất, kèm những chi tiết vận hành của họ mà một nhóm bạn hôm nay vẫn học được.

Phòng xanh của bà Rambouillet

Salon thường được kể đầu tiên là của Catherine de Vivonne, hầu tước phu nhân de Rambouillet, ở Paris. Từ khoảng những năm 1610, bà tiếp khách tại dinh thự của mình, trong một căn phòng sơn màu xanh về sau nổi tiếng với tên "phòng xanh" (chambre bleue). Bà muốn có một nơi tách khỏi không khí thô ráp của triều đình, nơi người ta nói chuyện văn chương, ngôn ngữ, phép ứng xử một cách tinh tế.

Khách quen có nhà thơ Vincent Voiture và nữ văn sĩ Madeleine de Scudéry. Từ các salon kiểu này nảy ra một phong cách nói năng và viết lách cầu kỳ gọi là préciosité. Phong cách ấy về sau bị chế giễu: Molière viết vở hài kịch Les Précieuses ridicules (Những cô nàng kiểu cách lố bịch) năm 1659. Bài học nhỏ cho câu lạc bộ hôm nay: nhóm nào cũng có lúc tự tạo ra "giọng riêng" của mình, và nên tự cười được với nó trước khi người ngoài cười.

Thế kỷ 18: những ngày cố định trong tuần

Đến thế kỷ 18, salon Paris trở thành nơi gặp gỡ của giới Khai sáng. Một trong những salon nổi tiếng nhất là của bà Marie Thérèse Geoffrin, một thị dân giàu có chứ không phải quý tộc. Bà tổ chức bữa ăn theo lịch cố định: thứ Hai dành cho các hoạ sĩ, nhà điêu khắc; thứ Tư dành cho giới văn chương, triết học. Khách của bà có nhiều người liên quan đến bộ Encyclopédie (Bách khoa toàn thư) của Diderot và d'Alembert.

Chi tiết đáng chú ý là chia ngày theo nhóm khách. Bà Geoffrin hiểu rằng hoạ sĩ và triết gia có chuyện riêng để nói, và mỗi nhóm cần một không gian riêng. Ngoài ra, bà nổi tiếng là người giữ không khí chừng mực: khi câu chuyện đi quá đà sang những đề tài dễ gây rắc rối, bà khéo léo kéo lại. Vai trò này giống hệt người dẫn chuyện trong một câu lạc bộ ngày nay.

Các salon khác cùng thời, như của Julie de Lespinasse, cũng có lịch tiếp khách đều đặn. Đến cuối thế kỷ, Germaine de Staël tiếp tục truyền thống này. Salon chủ yếu do phụ nữ chủ trì, trong một xã hội mà phụ nữ gần như không có chỗ trong các viện hàn lâm hay trường đại học; đây là một trong những lý do giới sử học quan tâm đến chúng.

Hội "tất xanh" ở London

Ở Anh, khoảng những năm 1750, Elizabeth Montagu, Elizabeth Vesey và một số phụ nữ khác tổ chức những buổi gặp tại nhà, lấy trò chuyện trí tuệ làm trung tâm, có cả nam lẫn nữ tham dự. Nhóm này về sau được gọi là Blue Stockings Society. Cách giải thích phổ biến về cái tên: học giả Benjamin Stillingfleet đến dự trong đôi tất len xanh thường ngày thay vì tất lụa đen trang trọng, và việc bà chủ nhà vẫn mời ông đến cho thấy ở đây người ta coi trọng câu chuyện hơn trang phục. Về sau, "bluestocking" thành một từ, khi khen khi chê, để chỉ phụ nữ có học.

Điều mang về: bỏ bớt nghi thức để người ta dễ đến. Một câu lạc bộ đòi hỏi quá nhiều thứ ngoài lề (ăn mặc, đồ mang theo, chỗ sang) sẽ đánh rơi những người có chuyện hay để nói.

Junto của Franklin: tối thứ Sáu ở Philadelphia

Năm 1727, Benjamin Franklin, khi đó là một thợ in trẻ, lập ở Philadelphia một nhóm thảo luận gọi là Junto, gồm khoảng mười hai người, phần lớn là thợ thủ công và người làm công. Theo tự truyện của Franklin, nhóm họp vào các tối thứ Sáu.

Junto có những luật rất cụ thể, được Franklin ghi lại:

• Mỗi thành viên lần lượt đưa ra một hay vài câu hỏi về đạo đức, chính sự hoặc khoa học tự nhiên để cả nhóm bàn.
• Cứ ba tháng một lần, mỗi người phải viết và đọc một bài luận về đề tài mình chọn.
• Các cuộc tranh luận phải nhằm tìm ra sự thật, không phải để thắng. Về sau, những lời khẳng định quá chắc chắn và việc phản bác thẳng thừng bị cấm, ai vi phạm phải chịu một khoản phạt nhỏ.

Từ nhóm này, năm 1731 ra đời Library Company of Philadelphia, một thư viện góp chung mà thành viên được mượn sách. Một câu lạc bộ thảo luận nhỏ đã sinh ra một thiết chế tồn tại đến ngày nay. Luật "không khẳng định quá chắc, không phản bác thẳng thừng" vẫn đáng chép vào quy ước của bất kỳ nhóm bàn sách nào.

Hội Mặt Trăng: họp theo trăng để về nhà an toàn

Ở Birmingham, nửa sau thế kỷ 18, một nhóm nhà khoa học, nhà phát minh và nhà công nghiệp thường gặp nhau ăn tối và bàn chuyện khoa học, kỹ thuật. Họ được gọi là Lunar Society (Hội Mặt Trăng), vì hẹn gặp vào ngày gần trăng tròn để có ánh trăng soi đường khi cưỡi ngựa về nhà trong đêm. Thành viên và khách quen có Matthew Boulton, James Watt, Erasmus Darwin, Josiah Wedgwood, Joseph Priestley.

Chi tiết này nhỏ nhưng rất thực tế: chọn ngày gặp theo điều kiện về nhà an toàn. Hai thế kỷ sau, các nhóm bạn tối thứ Sáu vẫn phải tính chuyện ấy, chỉ khác là bằng giờ kết thúc, đi chung xe và báo nhau khi về tới.

Hội đọc sách gửi qua thư và nhóm Inklings

Năm 1878, ở Mỹ, Chautauqua Literary and Scientific Circle ra đời, đưa ra một chương trình đọc kéo dài bốn năm cho người lớn không có điều kiện học đại học. Thành viên ở khắp nơi lập các nhóm đọc nhỏ tại địa phương, gặp nhau để bàn những cuốn trong chương trình. Đây là một trong những mô hình sớm của câu lạc bộ đọc sách theo nhóm nhỏ, theo một danh sách chung.

Ở Oxford, từ đầu những năm 1930, một nhóm bạn văn chương gọi là Inklings thường gặp vào tối thứ Năm trong phòng của C. S. Lewis tại Magdalen College. Họ đọc to bản thảo đang viết dở cho nhau nghe và góp ý; J. R. R. Tolkien đã đọc ở đây những phần của bộ truyện về Trung Địa. Kiểu "đọc to bản nháp" này vẫn là hình thức tốt cho các nhóm viết lách nhỏ hôm nay.

Hội thơ của nho sĩ Việt Nam

Việt Nam cũng có truyền thống các hội văn chương. Sử sách và truyền thống văn học thường ghi rằng năm 1495, vua Lê Thánh Tông lập Hội Tao Đàn, cùng hai mươi tám văn thần xướng hoạ thơ văn, nên còn được gọi là "Tao Đàn nhị thập bát tú". Một số chi tiết về tổ chức của hội vẫn được giới nghiên cứu bàn thêm, nhưng việc vua và văn thần thường xuyên xướng hoạ, biên tập thơ văn là điều được ghi nhận rộng rãi.

Ở phương Nam, thế kỷ 18, Mạc Thiên Tích ở Hà Tiên (nay thuộc tỉnh An Giang) lập Chiêu Anh Các, thường được ghi là năm 1736, quy tụ văn nhân trong vùng và cả người từ nơi khác đến xướng hoạ. Những bài vịnh mười cảnh Hà Tiên gắn với hội này. Ở Huế thế kỷ 19, các hoàng thân và nho sĩ cũng lập nhiều thi xã, gặp nhau làm thơ, bình thơ.

Các hội thơ này có những điểm rất giống câu lạc bộ hiện đại: một nhóm người chung sở thích, một đề tài chung cho mỗi lần gặp, và sản phẩm được ghi chép lại để truyền đời.

Góc nhìn hôm nay: những gì câu lạc bộ xưa để lại

Đặt các nhóm trên cạnh nhau, có thể thấy vài điều lặp lại qua mấy trăm năm:

1. Lịch cố định: thứ Hai và thứ Tư của bà Geoffrin, tối thứ Sáu của Junto, ngày trăng tròn của Hội Mặt Trăng, tối thứ Năm của Inklings.
2. Một việc làm chung: câu hỏi, bài luận, bản thảo đọc to, bài thơ xướng hoạ.
3. Một người giữ không khí: bà chủ salon, người dẫn chuyện.
4. Luật nói chuyện: không phản bác thẳng thừng, không biến tranh luận thành ăn thua.
5. Ghi chép: thơ văn được biên tập, bài luận được giữ, sách được góp thành thư viện.

Ai muốn đọc thêm có thể tìm tự truyện của Benjamin Franklin (đã có bản dịch tiếng Việt), các sách về lịch sử salon thời Khai sáng, và các công trình nghiên cứu về Hội Tao Đàn, Chiêu Anh Các trong các tuyển tập văn học trung đại Việt Nam ở thư viện.