Tục ăn cá ngày thứ Sáu bắt nguồn từ việc kiêng thịt của Kitô giáo: thứ Sáu là ngày tưởng nhớ cái chết của Chúa Giêsu, nên tín hữu tránh thịt động vật máu nóng và thay bằng cá. Qua nhiều thế kỷ, việc kiêng ấy thấm vào bếp ăn châu Âu, đến mức ở Anh, Ba Lan, Ireland và nhiều nơi khác, "thứ Sáu ăn cá" vẫn là nếp quen của cả những người không còn giữ đạo.
Vì sao thứ Sáu lại kiêng thịt
Từ những thế kỷ đầu, các cộng đoàn Kitô hữu đã coi thứ Sáu là ngày sám hối hằng tuần, vì các sách Tin Mừng kể Chúa Giêsu chịu đóng đinh vào ngày thứ Sáu. Văn bản Kitô giáo rất sớm là sách Didache đã nhắc việc giữ chay vào thứ Tư và thứ Sáu, để phân biệt với nhịp chay của các nhóm khác thời ấy. Lý do tinh thần rất đơn giản: mỗi tuần dành một ngày tự bớt đi một thứ mình thích, để nhớ tới một sự hy sinh lớn hơn.
Thịt được chọn vì ở thời cổ và trung đại, thịt là món của ngày lễ, ngày vui, là thứ đắt và "sang" trên bàn ăn. Kiêng thịt là bớt đi phần tiệc tùng của bữa ăn. Cá, ngược lại, là thức ăn thường ngày của dân chài, của người nghèo vùng ven biển, ven sông. Truyền thống cũng nhắc rằng nhiều môn đệ đầu tiên của Chúa Giêsu là ngư dân, nên cá mang thêm một lớp ý nghĩa thân thuộc với người tin.
Cá có phải "thịt" không: một câu hỏi rất trung đại
Ranh giới giữa thịt và không thịt được các nhà thần học, luật gia trung đại bàn khá kỹ. Cách hiểu chung là thịt của động vật máu nóng sống trên cạn và chim thì kiêng; cá và nhiều loài sống dưới nước thì không. Từ đó nảy ra những trường hợp khó xếp loại, và người ta còn truyền nhau những giai thoại về các loài vật "lưng chừng" được tính là cá. Những giai thoại ấy nghe vui nhưng phần lớn khó kiểm chứng, nên chỉ nên coi là chuyện kể quanh bàn ăn, không phải sử liệu.
Điều chắc hơn là trứng, sữa, bơ cũng từng bị kiêng trong mùa Chay ở nhiều vùng châu Âu trung đại. Hệ quả để lại tới hôm nay là những món ăn gắn với ngày trước mùa Chay, khi người ta phải dùng hết trứng, bơ trong nhà, như bánh kếp ở Anh vào ngày "Thứ Ba Bánh Kếp".
Luật kiêng thịt ngày thứ Sáu hôm nay ra sao
Nhiều người nghĩ người Công giáo ngày nay không còn kiêng thịt thứ Sáu nữa. Thực tế phức tạp hơn. Theo Bộ Giáo luật Công giáo hiện hành, mọi ngày thứ Sáu trong năm đều là ngày sám hối; việc kiêng thịt, hoặc một thức ăn khác, được giữ theo quy định của Hội đồng Giám mục từng nước. Hội đồng Giám mục có quyền cho thay việc kiêng thịt bằng những việc đạo đức khác như cầu nguyện, làm việc bác ái.
Sau Công đồng Vatican II, Giáo hoàng Phaolô VI ban tông hiến Paenitemini năm 1966 về việc sám hối, mở đường cho các Hội đồng Giám mục điều chỉnh. Mỗi nơi đi một hướng:
| Thời điểm | Quy định phổ biến | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thứ Tư Lễ Tro, Thứ Sáu Tuần Thánh | Vừa giữ chay vừa kiêng thịt | Áp dụng chung cho Giáo hội Công giáo Latinh |
| Các thứ Sáu trong Mùa Chay | Kiêng thịt | Nhiều nước giữ nghiêm, kể cả nơi đã nới các thứ Sáu khác |
| Các thứ Sáu còn lại trong năm | Kiêng thịt hoặc một việc sám hối thay thế | Tuỳ Hội đồng Giám mục; có nơi đã khôi phục việc kiêng thịt quanh năm, như Anh và xứ Wales từ năm 2011 |
| Thứ Sáu trùng ngày lễ trọng | Không buộc kiêng | Ví dụ khi lễ Giáng sinh rơi vào thứ Sáu |
Tuổi giữ kiêng thịt theo Giáo luật là từ 14 tuổi trở lên. Người ốm, người cần chế độ ăn đặc biệt được miễn theo hướng dẫn mục vụ. Ai muốn biết quy định đang áp dụng ở Việt Nam thì hỏi cha xứ là chắc nhất, vì chi tiết có thể thay đổi theo hướng dẫn mới.
Chính thống giáo: nhịp chay thứ Tư và thứ Sáu
Các Giáo hội Chính thống giáo Đông phương giữ chay khá nghiêm: theo truyền thống, phần lớn các thứ Tư và thứ Sáu trong năm đều kiêng thịt, và người giữ kỹ còn kiêng cả sữa, trứng, có khi cả cá. Ở đây cá không hẳn là món "thay thế" như bên Công giáo, mà tuỳ ngày, tuỳ mùa chay. Mức độ giữ khác nhau nhiều giữa từng người, từng cộng đồng.
Thứ Sáu ăn cá đã đổi bếp ăn châu Âu thế nào
Khi cả một châu lục kiêng thịt hàng trăm ngày mỗi năm, kể cả mùa Chay và các thứ Sáu, nhu cầu cá trở nên khổng lồ. Các nhà sử học kinh tế thường nhắc mối liên hệ giữa lịch kiêng của giáo hội với nghề đánh bắt, ướp muối, phơi khô cá ở châu Âu trung đại: cá trích muối vùng biển Bắc, cá tuyết khô của Na Uy, cá tuyết muối đi khắp Địa Trung Hải. Cá khô, cá muối giữ được lâu, chở được xa vào sâu trong lục địa, nơi không có cá biển tươi.
Dấu vết đó còn nằm trong món ăn của nhiều nước:
- Anh: cá tẩm bột chiên ăn kèm khoai tây chiên là món quen của tối thứ Sáu ở nhiều gia đình, nhiều căng tin trường học và chỗ làm. Món ăn ra đời ở thế kỷ 19, nhưng việc gắn nó với thứ Sáu đi theo nếp kiêng thịt lâu đời hơn.
- Bồ Đào Nha: cá tuyết muối (bacalhau) là món quốc dân, được nấu theo rất nhiều cách và có mặt trong bữa tối Giáng sinh.
- Ba Lan: thứ Sáu ăn cá vẫn phổ biến; bữa tối đêm Giáng sinh truyền thống không có thịt, cá chép là món quen.
- Ý: bữa tối đêm Giáng sinh ở nhiều vùng miền Nam là bữa toàn hải sản, nối từ tục kiêng thịt hôm trước ngày lễ.
- Ireland, vùng Bắc Mỹ có đông người Công giáo: nhiều nhà thờ, hội đoàn tổ chức bữa tối cá chiên vào các thứ Sáu mùa Chay, vừa là bữa ăn cộng đồng vừa là dịp gặp gỡ.
Bữa cà ri thứ Sáu ở Nhật
Một nếp "món ăn theo thứ Sáu" khác, không dính tới tôn giáo, là bữa cà ri thứ Sáu trên tàu của lực lượng hải quân Nhật Bản. Lý do thường được kể là thuỷ thủ lênh đênh lâu ngày trên biển dễ quên mất hôm nay là thứ mấy; một món cố định vào một ngày cố định giúp họ giữ nhịp tuần. Nếp này vốn rơi vào thứ Bảy, sau chuyển sang thứ Sáu khi tuần làm năm ngày được áp dụng. Câu chuyện cho thấy một điều: món ăn lặp lại theo tuần là cái đồng hồ rất hiệu quả.
Thứ Sáu ăn cá ở Việt Nam
Ở Việt Nam, người Công giáo theo hướng dẫn của Giáo hội về kiêng thịt, đặc biệt nghiêm vào Thứ Tư Lễ Tro và Thứ Sáu Tuần Thánh. Các gia đình Công giáo ở Ninh Bình, Hà Nội, TP.HCM, Đồng Nai thường có bữa cá kho, canh chua cá, đậu phụ, rau trong những ngày này. Bữa kiêng thịt của người Việt khá tự nhiên, vì bếp Việt vốn sẵn cá đồng, cá sông, cá biển, mắm và rau.
Với người không theo đạo, kiêng thịt thứ Sáu có thể đổi nghĩa thành một thói quen ăn uống: mỗi tuần một ngày ăn nhẹ, ăn cá, ăn rau. Đây là lựa chọn cá nhân, không phải lời khuyên dinh dưỡng; ai có bệnh nền hay chế độ ăn riêng nên theo hướng dẫn của bác sĩ.
So sánh nhanh: các nếp kiêng ngày thứ Sáu
| Truyền thống | Ngày | Kiêng gì | Cá có được ăn |
|---|---|---|---|
| Công giáo | Thứ Sáu (đặc biệt mùa Chay) | Thịt động vật máu nóng | Có, là món thay thế quen thuộc |
| Chính thống giáo Đông phương | Phần lớn thứ Tư và thứ Sáu | Thịt, thường cả sữa, trứng | Tuỳ ngày, tuỳ mùa |
| Anh giáo, một số hệ phái Tin Lành | Thứ Sáu, mùa Chay | Tuỳ cộng đồng, nhiều nơi khuyến khích chứ không bắt buộc | Có |
| Nếp ăn thế tục ở châu Âu | Tối thứ Sáu | Không kiêng, chỉ là thói quen | Cá là món "của thứ Sáu" |
Bảng chỉ mô tả nét chung. Trong mỗi truyền thống, cách giữ còn khác theo nước, theo giáo phận, theo gia đình.
Góc nhìn hôm nay: tối thứ Sáu "bàn cá" cho nhóm bạn
Không cần theo đạo vẫn có thể mượn nếp này cho buổi họp mặt. Một tối thứ Sáu chủ đề cá vừa nhẹ bụng, vừa dễ chiều bạn có bạn Công giáo đang giữ kiêng, vừa cho cả nhóm một câu chuyện để nói. Vài gợi ý:
- Hỏi trước: ai dị ứng hải sản, ai không ăn được cá có xương nhỏ, ai ăn chay hẳn. Dị ứng hải sản có thể nặng, nên món của người dị ứng phải nấu và bày riêng.
- Chọn một vùng: tối nay theo kiểu Bồ Đào Nha với cá tuyết, tuần sau theo kiểu Việt với cá kho tộ, canh chua. Mỗi lần một vùng thì có chuyện để kể về món ăn.
- Chia món theo người: một người lo món cá chính, một người lo rau và canh, một người lo cơm hoặc bánh mì, một người lo tráng miệng và đồ uống không cồn.
- Có một món không cá: đậu phụ, nấm, rau củ cho người không ăn được cá.
- Kể một chuyện: người chọn chủ đề kể vài phút vì sao món này gắn với thứ Sáu ở nước ấy.
Muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể đọc các sách lịch sử ẩm thực châu Âu viết về cá trích, cá tuyết và lịch kiêng của giáo hội; sách về lịch sử nghề cá thường dành hẳn một chương cho mối quan hệ này. Người Công giáo muốn rõ quy định hiện hành thì đọc Giáo luật các điều 1249–1253 hoặc hỏi giáo xứ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Công giáo ăn cá vào thứ Sáu?
Vì thứ Sáu là ngày tưởng nhớ cái chết của Chúa Giêsu, nên Giáo hội coi đây là ngày sám hối và có truyền thống kiêng thịt động vật máu nóng. Cá không bị tính là thịt theo cách hiểu truyền thống, nên trở thành món thay thế. Từ đó "thứ Sáu ăn cá" thành nếp ở nhiều nước.
Người Công giáo có phải kiêng thịt mọi thứ Sáu không?
Giáo luật coi mọi thứ Sáu là ngày sám hối, nhưng cách giữ do Hội đồng Giám mục từng nước quy định. Có nơi buộc kiêng thịt quanh năm, có nơi cho thay bằng việc đạo đức khác ngoài mùa Chay. Thứ Tư Lễ Tro và Thứ Sáu Tuần Thánh thì kiêng thịt ở mọi nơi.
Vì sao cá không bị coi là thịt khi kiêng?
Theo cách phân loại truyền thống, "thịt" là thịt của động vật máu nóng sống trên cạn và chim. Cá sống dưới nước, máu lạnh, và từ xưa là thức ăn thường ngày của người nghèo, không phải món tiệc. Vì vậy cá được phép ăn trong ngày kiêng.
Ở Anh vì sao tối thứ Sáu hay ăn cá chiên?
Nếp ăn cá thứ Sáu ở Anh có gốc từ thời kiêng thịt của Kitô giáo kéo dài nhiều thế kỷ. Khi món cá tẩm bột chiên kèm khoai tây chiên phổ biến từ thế kỷ 19, nó tự nhiên gắn với tối thứ Sáu. Ngày nay nhiều người ăn món này chỉ vì thói quen, không vì lý do tôn giáo.
Thứ Sáu kiêng thịt có tính hải sản như tôm, mực không?
Theo cách hiểu phổ biến trong Công giáo, hải sản như tôm, cua, mực không bị tính là thịt nên được ăn trong ngày kiêng. Tuy vậy, tinh thần của việc kiêng là sám hối và giản dị, nên một bữa hải sản thịnh soạn bị nhiều người coi là đi ngược ý nghĩa. Chính thống giáo có quy định riêng, chặt hơn.
