Premium Friday là chương trình do chính phủ Nhật Bản cùng giới doanh nghiệp khởi động tháng 2 năm 2017, khuyến khích các công ty cho nhân viên tan làm lúc 15 giờ vào thứ Sáu cuối cùng của mỗi tháng. Mục tiêu kép: giảm giờ làm quá dài và để người dân có thêm thời gian đi ăn, đi chơi, mua sắm, kích thích tiêu dùng. Chương trình không bắt buộc, và trên thực tế số người được về sớm thật sự khá ít.
Premium Friday là gì
Tên tiếng Nhật của chương trình là プレミアムフライデー, phiên âm đúng chữ "Premium Friday" của tiếng Anh. Nội dung rất gọn:
- Ngày: thứ Sáu cuối cùng của mỗi tháng.
- Giờ: khuyến khích tan làm khoảng 15 giờ, sớm hơn giờ thường vài tiếng.
- Người khởi xướng: Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản phối hợp với liên đoàn doanh nghiệp lớn nhất nước và các hiệp hội ngành.
- Tính chất: kêu gọi tự nguyện. Nhà nước không phạt công ty không tham gia, cũng không bắt trả lương khác đi.
Ngày Premium Friday đầu tiên là thứ Sáu 24/2/2017. Ban tổ chức làm cả biểu trưng, khẩu hiệu, vận động cửa hàng, nhà hàng, khu du lịch tung chương trình riêng cho chiều thứ Sáu cuối tháng.
Vì sao Nhật Bản cần một "thứ Sáu cao cấp"
Giờ làm dài và chữ karōshi
Nhật Bản nổi tiếng với văn hoá làm việc nhiều giờ. Tiếng Nhật có hẳn một từ, 過労死 karōshi, chỉ cái chết liên quan tới làm việc quá sức, thường do bệnh tim mạch, đột quỵ hoặc tự tử vì kiệt sức. Từ này được dùng rộng rãi từ thập niên 1980 và đã đi vào các từ điển tiếng Anh. Nhà nước Nhật có thủ tục công nhận karōshi như một dạng tai nạn lao động.
Giữa thập niên 2010, vài vụ việc làm dư luận chấn động, cộng với áp lực dân số già và thiếu lao động, khiến chính phủ đẩy mạnh chương trình "cải cách cách làm việc". Premium Friday ra đời trong làn sóng ấy, như một biện pháp mềm, dễ thấy, có tính biểu tượng.
Tiêu dùng trì trệ
Mặt thứ hai là kinh tế. Tiêu dùng trong nước của Nhật tăng chậm nhiều năm. Lý lẽ của chương trình: người ta có tiền nhưng không có thời gian tiêu. Cho họ thêm một buổi chiều thứ Sáu, họ sẽ đi ăn tối sớm, đi xem triển lãm, về quê, mua sắm. Vì vậy những ngành hào hứng nhất với Premium Friday là bán lẻ, nhà hàng, du lịch.
Thực tế: được hưởng ứng ít hơn kỳ vọng
Ngay từ những tháng đầu, nhiều khảo sát ở Nhật cho thấy chỉ một phần nhỏ người lao động thật sự được về sớm vào ngày này. Theo phân tích của báo chí và giới nghiên cứu Nhật, có mấy lý do chính:
| Vướng mắc | Vì sao |
|---|---|
| Chọn nhầm ngày | Cuối tháng là lúc chốt sổ, quyết toán, giao hàng, chạy chỉ tiêu. Đây là khoảng bận nhất tháng với rất nhiều ngành. |
| Doanh nghiệp nhỏ khó theo | Công ty lớn có thể sắp xếp lại người, công ty nhỏ ít người thì một người về sớm là việc bỏ dở. |
| Ngành dịch vụ ngược chiều | Người bán hàng, phục vụ nhà hàng càng phải làm nhiều hơn chính vào lúc người khác được ra phố. |
| Việc không giảm | Về sớm mà khối việc giữ nguyên thì việc dồn sang ngày khác hoặc mang về nhà. |
| Ngại người khác | Trong văn hoá công sở coi trọng tập thể, về trước khi sếp và đồng nghiệp về vẫn là điều khó. |
Sau vài năm, Premium Friday dần ít được nhắc tới. Chương trình không bị bãi bỏ ầm ĩ, nhưng cũng không trở thành nếp sống chung như người khởi xướng mong đợi. Nhiều người Nhật nhắc tới nó như một ví dụ về chính sách hay trên giấy nhưng chưa khớp với nhịp làm việc thật.
Bài học từ một chương trình "không thành công lắm"
Nhìn kỹ, câu chuyện Premium Friday có vài bài học ai đứng ra sắp lịch, dù là cho một công ty hay một nhóm bạn, đều dùng được:
- Chọn ngày theo nhịp thật, không theo đẹp: "thứ Sáu cuối tháng" nghe gọn, dễ nhớ, nhưng lại trúng ngày bận nhất. Một mốc kém đẹp mà rảnh vẫn tốt hơn.
- Bớt việc trước, rồi mới bớt giờ: về sớm chỉ có nghĩa khi khối việc được sắp lại. Không thì người ta chỉ chuyển áp lực sang chỗ khác.
- Người đứng đầu làm trước: ở nơi ngại về trước cấp trên, quy định không bằng việc cấp trên đứng dậy về đúng giờ.
- Nghĩ tới người làm ngược ca: một chương trình nghỉ cho nhóm này thường là thêm việc cho nhóm khác.
Nhật Bản và những cách khác để nới tuần làm
Premium Friday không phải nỗ lực duy nhất của Nhật Bản trong chuyện ngày nghỉ. Một số mốc khác, đặt cạnh nhau cho dễ thấy:
- Từ năm 2000: hệ thống "Happy Monday" dời một số ngày lễ sang thứ Hai để tạo các kỳ nghỉ ba ngày liền.
- Tháng 2/2017: Premium Friday bắt đầu.
- Cuối thập niên 2010: các luật trong gói cải cách cách làm việc đặt trần giờ làm thêm, khuyến khích nghỉ phép năm.
- Những năm gần đây: một số công ty, cơ quan địa phương thử tuần làm bốn ngày hoặc giờ làm linh hoạt, theo từng nơi.
Chuyện tuần làm bốn ngày và quyền không bị làm phiền ngoài giờ là đề tài lớn riêng. Điều đáng nói ở đây là Nhật Bản chọn thứ Sáu làm điểm thử, giống như Hawaii từng chọn thứ Sáu để thử mặc áo aloha đi làm: thứ Sáu là ngày "mềm" nhất tuần, đụng vào ít gây sốc nhất.
So với các kiểu "thứ Sáu nhẹ" ở nơi khác
| Cách làm | Ở đâu | Nội dung |
|---|---|---|
| Premium Friday | Nhật Bản, từ 2017 | Khuyến khích về lúc 15 giờ thứ Sáu cuối tháng |
| Summer Fridays | Nhiều công ty ở Mỹ, châu Âu | Mùa hè được nghỉ chiều thứ Sáu hoặc làm nửa ngày |
| Nửa ngày thứ Sáu cho buổi lễ trưa | Khối nhà nước UAE, từ 2022 | Thứ Sáu làm buổi sáng, chiều nghỉ, cuối tuần thứ Bảy và Chủ nhật |
| Casual Friday | Khởi đầu ở Hawaii, rồi khắp nơi | Không về sớm, chỉ mặc thoải mái hơn |
Góc nhìn hôm nay: một "Premium Friday" của riêng nhóm bạn
Ở Việt Nam, rất ít người có quyền tự về lúc 15 giờ. Nhưng ý tưởng gốc vẫn dùng được ở quy mô nhỏ: chọn một thứ Sáu mỗi tháng để cả nhóm dành cho nhau một buổi tối tử tế hơn thường lệ. Rút kinh nghiệm từ chính Premium Friday:
- Không chọn thứ Sáu cuối tháng nếu trong nhóm có người làm kế toán, bán hàng, chạy chỉ tiêu. Thứ Sáu thứ hai hay thứ ba trong tháng thường thoáng hơn.
- Chốt lịch cả năm từ đầu: liệt kê sẵn mười hai tối, ai bận báo sớm, đổi chỗ với tháng khác.
- Hẹn giờ thực tế: người làm ở TP.HCM, Hà Nội tan tầm kẹt xe, hẹn 19 giờ 30 thường đủ người hơn 18 giờ.
- Nghĩ cho bạn làm ca: thỉnh thoảng đổi buổi sang tối ngày nghỉ của bạn ấy, để "thứ Sáu của nhóm" không biến thành ngày người đó luôn vắng mặt.
- Giữ chi tiêu nhẹ: "premium" là thời gian và sự chú ý dành cho nhau, không phải chỗ đắt tiền. Một bữa nấu chung ở nhà ai đó là đủ.
Ai muốn hiểu sâu hơn về văn hoá làm việc Nhật Bản có thể tìm đọc các sách nghiên cứu xã hội Nhật hiện đại, và các báo cáo về cải cách lao động của chính phủ Nhật được dịch sang tiếng Anh.
Câu hỏi thường gặp
Premium Friday là gì?
Premium Friday là chương trình của chính phủ và giới doanh nghiệp Nhật Bản, khuyến khích nhân viên tan làm lúc 15 giờ vào thứ Sáu cuối cùng mỗi tháng. Chương trình nhằm giảm giờ làm quá dài và kích thích người dân chi tiêu. Đây là lời kêu gọi tự nguyện, không bắt buộc.
Premium Friday bắt đầu từ khi nào?
Premium Friday bắt đầu từ thứ Sáu ngày 24 tháng 2 năm 2017. Chương trình do Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản phối hợp với các tổ chức doanh nghiệp khởi xướng.
Premium Friday có thành công không?
Nhìn chung là không như kỳ vọng. Nhiều khảo sát ở Nhật cho thấy chỉ một phần nhỏ người lao động thật sự được về sớm. Lý do chính là cuối tháng là lúc bận rộn nhất, doanh nghiệp nhỏ khó sắp xếp, và văn hoá ngại về trước đồng nghiệp.
Karōshi nghĩa là gì?
Karōshi là từ tiếng Nhật chỉ cái chết liên quan tới làm việc quá sức, thường do bệnh tim mạch, đột quỵ hoặc kiệt sức. Từ này phổ biến từ thập niên 1980 và trở thành biểu tượng cho vấn đề giờ làm dài ở Nhật Bản. Premium Friday là một trong những biện pháp nhằm giảm tình trạng này.
Premium Friday khác Summer Fridays thế nào?
Premium Friday là chương trình cấp quốc gia ở Nhật, áp dụng thứ Sáu cuối mỗi tháng quanh năm. Summer Fridays là chính sách riêng của từng công ty, phổ biến ở Mỹ và châu Âu, cho nghỉ chiều thứ Sáu trong mùa hè. Cả hai đều chọn thứ Sáu vì đây là ngày nhẹ việc nhất tuần.
