Một nhóm đi bảo tàng, triển lãm cuối tuần vui nhất khi có hai phần: xem chung theo nhịp thoải mái, mỗi người được tự do dừng ở thứ mình thích, rồi ngồi lại một chỗ gần đó khoảng nửa tiếng để mỗi người kể về một hiện vật hay một tác phẩm đã giữ chân mình. Nhịp hợp lý là mỗi tháng một nơi, chọn vào sáng hoặc chiều cuối tuần, nhóm từ bốn đến tám người.
Đi bảo tàng một mình dễ thành đi lướt. Đi đông mà không có cách thì thành đi theo người nhanh nhất. Bài này gợi ý cách chọn điểm đến, cách xem chung mà không kéo nhau, phép lịch sự trong không gian trưng bày và cách dẫn buổi ngồi bàn sau đó.
Chọn nơi: mỗi loại bảo tàng một cách xem
Ở các thành phố lớn của Việt Nam có khá nhiều lựa chọn cho một năm đi đều. Hà Nội có Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. TP.HCM có Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM. Đà Nẵng có Bảo tàng Điêu khắc Chăm. Huế có Bảo tàng Cổ vật Cung đình. Ngoài ra còn các nhà trưng bày, phòng triển lãm tạm thời, bảo tàng tư nhân và không gian nghệ thuật đương đại. Giờ mở cửa và quy định thay đổi theo thời gian, nên kiểm tra kênh chính thức của nơi đó trước khi đi.
| Loại | Cách xem hợp | Câu hỏi để bàn sau |
|---|---|---|
| Mỹ thuật | Chọn ít tác phẩm, đứng lâu trước mỗi bức | Bức nào bạn muốn treo trong nhà, vì sao? |
| Lịch sử, khảo cổ | Đi theo trình tự thời gian, đọc chú thích | Hiện vật nào làm bạn hình dung rõ nhất đời sống ngày xưa? |
| Dân tộc học | Dừng ở đồ dùng hằng ngày, khu nhà dựng lại | Đồ vật nào giống với thứ ông bà bạn từng dùng? |
| Khoa học, tự nhiên | Làm thử các mô hình tương tác, hỏi hướng dẫn viên | Điều gì bạn nghĩ là đúng mà hôm nay hoá ra sai? |
| Triển lãm tạm thời | Đọc lời giới thiệu ở cửa trước, đi một vòng nhanh rồi quay lại | Người làm triển lãm muốn nói điều gì? |
Lịch cả năm có thể xen kẽ: một tháng mỹ thuật, một tháng lịch sử, một tháng triển lãm mới mở. Người giữ lịch chỉ cần ghi lại nơi đã đi để không lặp.
Xem chung mà không kéo nhau
Trong bất cứ nhóm nào cũng có người đọc từng dòng chú thích và người đi một vòng là xong. Kéo nhau đi cùng tốc độ thì cả hai cùng mệt. Cách đơn giản nhất là tách ra rồi gặp lại:
- Vào cửa cùng nhau, thống nhất giờ và điểm gặp lại (sảnh chính, ghế ở một phòng nào đó).
- Mỗi người đi theo nhịp riêng khoảng 45 đến 60 phút, nhiệm vụ duy nhất là chọn một hiện vật hoặc tác phẩm để giới thiệu cho cả nhóm.
- Gặp lại, cả nhóm đi một vòng ngắn, dừng ở từng thứ mỗi người đã chọn. Người chọn nói hai ba phút vì sao mình dừng lại ở đó.
Vòng đi chung cuối này thường là phần thú vị nhất. Một người làm kỹ thuật có thể chỉ ra cách một chiếc trống đồng được đúc; một người làm vườn chú ý đến những loài cây được vẽ trong một bức lụa. Mỗi người đem đến một con mắt riêng.
Xem chậm: ba câu hỏi trước một bức tranh
Nhiều người đứng trước một bức tranh chưa đến chục giây rồi đi tiếp. Một cách xem chậm được dùng rộng rãi trong giáo dục bảo tàng là phương pháp Visual Thinking Strategies, do nhà tâm lý học Abigail Housen và nhà giáo dục bảo tàng Philip Yenawine phát triển. Cốt lõi của nó là ba câu hỏi người dẫn đặt ra trước một tác phẩm:
- Điều gì đang diễn ra trong bức tranh này?
- Bạn thấy chi tiết nào khiến bạn nói như vậy?
- Chúng ta còn tìm thấy gì nữa?
Ba câu này không đòi kiến thức mỹ thuật. Chúng buộc người xem nhìn kỹ hơn và dựa vào những gì thật sự thấy. Nhóm có thể thử với hai ba tác phẩm trong một buổi: đứng cùng nhau trước một bức, im lặng nhìn một phút, rồi người dẫn hỏi lần lượt ba câu. Nói nhỏ để không làm phiền người xem khác.
Phép lịch sự trong không gian trưng bày
Đi nhóm dễ ồn hơn đi một mình. Vài điều nên nhắc nhau trước khi vào:
- Nói nhỏ, đứng gọn một bên khi bàn trước một tác phẩm để người khác vẫn xem được.
- Không chạm vào hiện vật, kể cả khi không có kính che, trừ khi có ghi chú cho phép.
- Hỏi quy định chụp ảnh: có nơi cấm hẳn, có nơi cho chụp nhưng không dùng đèn flash.
- Ba lô lớn nên gửi nếu nơi đó có chỗ gửi đồ; quay người với ba lô trên lưng dễ va vào tủ kính.
- Đồ ăn, đồ uống để ngoài khu trưng bày.
- Trẻ em đi cùng cần người lớn kèm sát; giao cho trẻ một nhiệm vụ tìm kiếm (tìm con vật, tìm màu xanh) thay vì chấm điểm hay đố.
Ngồi lại bàn: nửa tiếng sau khi xem
Phần ngồi lại là thứ biến một buổi đi bảo tàng thành buổi sinh hoạt câu lạc bộ. Nên chọn trước một chỗ gần đó: ghế đá trong sân, một quán nước yên tĩnh, công viên bên cạnh. Ba mươi đến bốn mươi lăm phút là đủ.
Câu hỏi gợi chuyện
- Một thứ bạn sẽ nhớ sau một tuần là gì?
- Có hiện vật nào làm bạn thấy khó chịu, khó hiểu không?
- Nếu được mang một món về nhà (giả sử), bạn chọn gì?
- Có điều gì bạn muốn tìm đọc thêm sau hôm nay?
Luật duy nhất: không có câu trả lời sai. Người xem tranh lần đầu có quyền nói "mình không hiểu bức này" ngang hàng với người đã học mỹ thuật. Nhiều khi chính câu "không hiểu" mở ra cuộc nói chuyện hay nhất.
Ghi lại một dòng
Người giữ lịch ghi vào sổ chung: ngày, nơi đến, mỗi người đã chọn hiện vật nào. Sau một năm, đọc lại sổ là thấy gu của từng người hiện ra rõ ràng, và đôi khi là ý tưởng cho chuyến đi xa hơn.
Khi đi xa hơn thành phố mình
Nhóm đã quen nhịp có thể thử một chuyến cuối tuần dài: người ở TP.HCM ra Huế xem cổ vật cung đình, người ở Hà Nội vào Đà Nẵng xem điêu khắc Chăm. Một chuyến như vậy nên lên kế hoạch như một buổi gặp lớn: chia người lo đi lại, người lo chỗ ở, người tìm đọc trước về nơi sắp đến. Nhưng đừng để chuyến xa thay cho nhịp đều hằng tháng; nhóm giữ được là nhờ những buổi nhỏ, gần nhà.
Góc nhìn hôm nay: bảo tàng là lớp học không chấm điểm
Bảo tàng ở Việt Nam ngày càng có thêm phòng trưng bày chuyên đề, buổi nói chuyện, hoạt động cho gia đình. Một nhóm đi đều sẽ dần biết nơi nào hay đổi trưng bày, nơi nào có buổi giới thiệu miễn phí, nơi nào yên tĩnh vào sáng Chủ nhật. Thứ mang về không chỉ là kiến thức mà còn là thói quen nhìn kỹ, thứ có ích cả khi bước ra khỏi phòng trưng bày.
Để bắt đầu: chọn một bảo tàng gần nhất, hẹn một sáng cuối tuần, gửi trước cho nhóm ba câu hỏi ở trên. Sau buổi đầu, hỏi cả nhóm muốn đi đâu tháng sau.
Câu hỏi thường gặp
Đi bảo tàng theo nhóm thế nào cho vui?
Tách ra xem theo nhịp riêng khoảng 45 đến 60 phút, mỗi người chọn một hiện vật để giới thiệu, rồi gặp lại đi một vòng ngắn qua các thứ đã chọn. Sau đó ngồi lại một chỗ gần đó nửa tiếng để kể cho nhau nghe. Cách này không ai phải theo tốc độ người khác.
Visual Thinking Strategies là gì?
Đây là phương pháp xem tranh chậm do Abigail Housen và Philip Yenawine phát triển, xoay quanh ba câu hỏi: điều gì đang diễn ra trong tác phẩm, chi tiết nào khiến bạn nói vậy, và còn tìm thấy gì nữa. Phương pháp không đòi kiến thức mỹ thuật, chỉ cần nhìn kỹ và nói từ những gì thấy.
Ở Hà Nội có bảo tàng nào hợp đi theo nhóm cuối tuần?
Có thể bắt đầu với Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam; mỗi nơi hợp một kiểu xem khác nhau. Nên kiểm tra giờ mở cửa và quy định trên kênh chính thức trước khi đi.
Có được chụp ảnh trong bảo tàng không?
Tuỳ nơi và tuỳ phòng trưng bày. Có nơi cấm hẳn, có nơi cho chụp nhưng không dùng đèn flash. Nên hỏi hoặc xem bảng quy định ở cửa trước khi chụp.
Nhóm đi bảo tàng nên đi bao lâu một lần?
Mỗi tháng một lần là nhịp dễ giữ, đủ thời gian để người giữ lịch tìm điểm đến mới và để mọi người háo hức. Có thể xen vào một chuyến đi xa vài lần trong năm, nhưng nhịp đều gần nhà mới là thứ giữ nhóm.
