Cuối tuần dài: Mỹ, Nhật dời ngày lễ sang thứ Hai như thế nào

Mỹ và Nhật Bản tạo ra "cuối tuần dài" bằng cách dời một số ngày lễ khỏi ngày tháng cố định sang một ngày thứ Hai trong tháng. Ở Mỹ, đạo luật Uniform Monday Holiday Act ký năm 1968, áp dụng từ năm 1971, đưa các ngày lễ liên bang như sinh nhật Washington, Ngày Tưởng niệm sang thứ Hai. Ở Nhật, hệ thống "Happy Monday" bắt đầu từ năm 2000 dời Lễ Thành nhân và Ngày Thể thao, rồi từ năm 2003 thêm Ngày Biển và Ngày Kính lão. Kết quả là mỗi năm có nhiều kỳ nghỉ ba ngày liền mà không cần thêm ngày lễ nào.

Ý tưởng: dời ngày lễ, không thêm ngày nghỉ

Một ngày lễ cố định theo ngày tháng sẽ rơi vào thứ khác nhau mỗi năm. Rơi vào thứ Tư thì người ta được nghỉ một ngày lẻ giữa tuần: đi đâu cũng không kịp, ở nhà thì ngày hôm sau lại đi làm. Rơi vào thứ Hai hay thứ Sáu thì thành ba ngày liền.

Các nhà làm luật ở Mỹ, rồi ở Nhật, đưa ra một lời giải đơn giản: gắn ngày lễ vào "thứ Hai thứ mấy" của một tháng thay vì một ngày cố định. Tổng số ngày nghỉ trong năm không đổi, nhưng mỗi ngày lễ dời sang thứ Hai sẽ chắc chắn nối với cuối tuần.

Ý tưởng này có nền từ trước. Ở Anh, đạo luật về các ngày nghỉ của ngân hàng năm 1871 đã đặt một số ngày nghỉ vào thứ Hai, như thứ Hai sau lễ Phục sinh và thứ Hai đầu tháng 8. Ở Mỹ, Ngày Lao động đã được ấn định vào thứ Hai đầu tiên của tháng 9 từ năm 1894. Nhưng phải đến năm 1968, việc dời ngày lễ sang thứ Hai mới thành một chính sách có hệ thống.

Mỹ: Uniform Monday Holiday Act năm 1968

Đạo luật được ký ngày 28/6/1968 và áp dụng cho các ngày lễ liên bang từ năm 1971. Nó làm ba việc chính:

• Dời sinh nhật Washington từ ngày 22/2 sang thứ Hai thứ ba của tháng 2. Ngày này về sau hay được gọi không chính thức là "Ngày Tổng thống", dù tên trong luật liên bang vẫn là sinh nhật Washington.
• Dời Ngày Tưởng niệm (Memorial Day) từ ngày 30/5 sang thứ Hai cuối cùng của tháng 5.
• Dời Ngày Cựu chiến binh từ ngày 11/11 sang thứ Hai thứ tư của tháng 10, đồng thời đưa Ngày Columbus thành ngày lễ liên bang vào thứ Hai thứ hai của tháng 10.

Lý lẽ được nêu khi ấy gồm: người lao động có thêm những kỳ nghỉ ba ngày để đi thăm gia đình, đi xa; các ngành du lịch, bán lẻ hưởng lợi; nơi làm việc bớt bị ngắt quãng bởi một ngày nghỉ lẻ giữa tuần.

Ngày Cựu chiến binh: lần duy nhất "dời về"

Việc dời Ngày Cựu chiến binh gặp phản đối mạnh. Ngày 11/11 gắn với ngày đình chiến năm 1918; với nhiều hội cựu chiến binh và nhiều bang, đổi ngày là làm mất ý nghĩa. Năm 1975, Quốc hội Mỹ thông qua luật đưa ngày này về lại 11/11, áp dụng từ năm 1978. Đến nay, đây vẫn là ví dụ hay được nhắc khi bàn về giới hạn của việc "dời lễ cho tiện".

Lịch các ngày lễ thứ Hai ở Mỹ hiện nay

Ngoài năm ngày thứ Hai này, Lễ Tạ ơn rơi vào thứ Năm thứ tư của tháng 11 — vị trí được Quốc hội ấn định năm 1941. Vì nhiều người nghỉ luôn thứ Sáu kế đó, Lễ Tạ ơn tạo ra một kỳ nghỉ bốn ngày, và ngày thứ Sáu sau Lễ Tạ ơn trở thành một ngày thứ Sáu có tên riêng nổi tiếng khắp thế giới.

Nhật Bản: hệ thống "Happy Monday"

Nhật Bản sửa luật về ngày lễ quốc gia vào cuối thập niên 1990 và đưa vào áp dụng theo hai đợt:

Cái tên "Happy Monday" là cách gọi phổ biến, không phải tên trong luật. Mục tiêu được nêu cũng giống Mỹ: cho người dân những kỳ nghỉ ba ngày, khuyến khích đi lại, nghỉ ngơi và tiêu dùng trong nước.

Ở Nhật cũng có tranh luận về ý nghĩa. Ngày 10/10 từng được chọn vì là ngày khai mạc Thế vận hội Tokyo năm 1964; ngày 15/1 gắn với tập quán mừng trưởng thành từ lâu. Khi chuyển sang "thứ Hai thứ mấy", mối nối giữa ngày lễ và một ngày tháng cụ thể mờ đi. Những ngày lễ có ý nghĩa gắn chặt với ngày tháng, như Ngày Lập quốc 11/2 hay sinh nhật Nhật hoàng, vẫn giữ cố định.

Kết hợp với chế độ nghỉ chuyển khi lễ rơi vào Chủ nhật và luật "ngày kẹp giữa hai lễ cũng được nghỉ", hệ thống Happy Monday đôi khi tạo ra những chuỗi nghỉ dài bất ngờ, như những năm tháng 9 có năm ngày liền. Cơ chế nghỉ bù được kể ở bài riêng trong danh mục này.

Còn Việt Nam thì sao

Các ngày lễ của Việt Nam đều gắn với ngày tháng cụ thể, dương lịch hoặc âm lịch: Tết Dương lịch, Tết Nguyên đán, Giỗ Tổ Hùng Vương 10/3 âm lịch, 30/4, 1/5, Quốc khánh 2/9. Đây là những ngày mang ý nghĩa lịch sử, tín ngưỡng, nên không có truyền thống dời sang thứ Hai.

Thay vào đó, Việt Nam tạo kỳ nghỉ dài bằng hai cách khác: nghỉ bù khi lễ trùng ngày nghỉ hằng tuần, và hoán đổi ngày làm việc cho khối nhà nước — nghỉ một ngày làm việc để nối lễ với cuối tuần, rồi làm bù vào một thứ Bảy khác. Quốc khánh từ năm 2021 được nghỉ hai ngày (ngày 2/9 và một ngày liền kề trước hoặc sau), cũng là một cách để dễ ghép với cuối tuần hơn.

So với Mỹ và Nhật, cách của Việt Nam giữ được ý nghĩa ngày tháng của từng lễ, nhưng đổi lại, kỳ nghỉ dài phụ thuộc vào việc năm đó lễ rơi vào thứ mấy và có phương án hoán đổi hay không.

Cuối tuần dài: được gì, mất gì

Ở cả Mỹ và Nhật, các ngày lễ thứ Hai đã thành mốc đánh dấu mùa: ở Mỹ, Ngày Tưởng niệm và Ngày Lao động như hai cột mốc mở và đóng mùa hè; ở Nhật, Lễ Thành nhân là một trong những dịp đầu năm mà người trẻ mặc lễ phục đi dự lễ ở địa phương.

Góc nhìn hôm nay: dùng một kỳ nghỉ ba ngày cho nhóm bạn

Dù ở Việt Nam kỳ nghỉ ba ngày đến từ nghỉ bù hay hoán đổi, cách dùng thì giống nhau. Một khung đơn giản mà nhiều nhóm bạn áp dụng được:

1. Ngày đầu: nghỉ thật. Ngủ đủ, việc nhà, không lịch hẹn. Sau một tuần làm việc, xếp hoạt động nhóm ngay ngày đầu thường khiến nhiều người mệt.
2. Ngày giữa: ngày của nhóm. Đi chợ phiên, đi bộ khám phá phố, nấu ăn chung, xem phim chung — đây là ngày cả nhóm có sức nhất.
3. Ngày cuối: hạ nhịp. Kết thúc sớm, dọn dẹp, chuẩn bị cho tuần mới. Tránh lịch về muộn vào tối hôm trước ngày đi làm.

Với kỳ nghỉ dài, nên chốt kế hoạch sớm vì xe, chỗ ở đông; và nếu đi xa, chọn giờ đi lệch cao điểm (đi sớm ngày đầu, về sớm ngày cuối) để đỡ cảnh tắc đường. Muốn đọc thêm, tra các trang chính thức của chính phủ Mỹ và văn phòng Nội các Nhật Bản về danh sách ngày lễ quốc gia: ở đó có lịch nhiều năm và lịch sử thay đổi của từng ngày lễ.