Chợ phiên là chợ không họp hằng ngày mà họp theo một chu kỳ cố định: mỗi tuần một lần, mỗi năm ngày một lần, hoặc theo ngày âm lịch. Trước khi có cuối tuần, chính phiên chợ là thứ chia nhịp thời gian của nhiều cộng đồng — người La Mã họp chợ tám ngày một lần, người Java có tuần chợ năm ngày, người Igbo ở Tây Phi có tuần chợ bốn ngày. Ở Việt Nam, chợ vùng xuôi xưa thường họp theo ngày âm lịch, còn nhiều chợ phiên vùng cao nay họp vào Chủ nhật hoặc thứ Bảy.
Khi "tuần" chính là khoảng cách giữa hai phiên chợ
Với người nông dân thời xưa, không có ngày nghỉ theo lịch; ruộng đồng, gia súc cần người mỗi ngày. Cái tạo ra nhịp đặc biệt trong tuần là ngày chợ: ngày đi bán sản vật, mua muối, mua vải, gặp họ hàng ở làng khác, nghe tin tức. Ở rất nhiều nền văn hoá, chu kỳ chợ đi trước hoặc song song với chu kỳ tôn giáo, và có nơi chính nó đặt tên cho các ngày.
Lý do chợ không họp hằng ngày rất dễ hiểu. Dân cư thưa, đường xa, người bán phải đi bộ hàng giờ gánh hàng. Họp dồn vào một ngày thì đủ người mua, người bán, đáng công đi. Các làng lân cận lại thường chia nhau ngày chợ, để một người buôn có thể đi vòng từ chợ này sang chợ khác trong cả chu kỳ.
Những "tuần chợ" trên thế giới
| Nơi | Chu kỳ chợ | Điều đáng nhớ |
|---|---|---|
| La Mã cổ đại | 8 ngày (nundinae) | Người La Mã đếm gộp cả hai đầu nên gọi là "ngày thứ chín"; lịch khắc đá đánh dấu các ngày bằng chữ cái A đến H |
| Java (Indonesia) | 5 ngày (pasaran) | Năm ngày có tên riêng; ghép với tuần 7 ngày thành vòng 35 ngày, vẫn dùng để tính ngày sinh, ngày lễ theo truyền thống |
| Người Igbo (Nigeria) | 4 ngày | Bốn ngày Eke, Orie, Afọ, Nkwọ; nhiều chợ được gọi theo tên ngày nó họp |
| Trung Bộ châu Mỹ thời Aztec | 5 ngày | Theo các ghi chép thời thuộc địa, nhiều thị trấn họp chợ lớn theo chu kỳ năm ngày |
| Anh thời trung đại | Mỗi tuần một ngày cố định | Quyền mở chợ do nhà vua cấp bằng hiến chương, ghi rõ ngày họp trong tuần |
| Việt Nam, Trung Quốc vùng nông thôn | Theo ngày âm lịch | Mỗi chợ một bộ ngày phiên, các chợ quanh vùng xen kẽ nhau |
Ở La Mã, ngày chợ không chỉ để mua bán. Người nông dân lên thành nghe thông báo, các văn bản luật được niêm yết để dân kịp đọc trong những phiên chợ liên tiếp. Ngày chợ, theo nghĩa đó, là ngày "lên phố" của cả vùng.
Ở Java, tên năm ngày chợ vẫn còn sống trong đời thường: một số chợ truyền thống mang tên ngày phiên của chúng. Với người Igbo, tuần bốn ngày gắn chặt với chợ đến mức hỏi "hôm nay là ngày gì" cũng là hỏi "hôm nay chợ nào họp".
Chợ phiên Việt Nam: âm lịch ở đồng bằng, ngày trong tuần ở vùng cao
Đồng bằng và trung du: phiên theo ngày âm lịch
Ở làng quê Bắc Bộ và Trung Bộ xưa, ngoài chợ hằng ngày nhỏ, nhiều chợ lớn họp theo phiên tính bằng ngày âm lịch. Kiểu phổ biến là năm ngày một phiên, chẳng hạn chợ họp các ngày có số cuối là 2 và 7 (mồng 2, mồng 7, 12, 17, 22, 27), chợ làng bên họp ngày 4 và 9, chợ khác họp 5 và 10. Một người buôn có thể đi trọn vòng chợ trong vùng mà không trùng ngày.
Lối tính này hợp với nhịp nông nghiệp vốn theo âm lịch: mùa vụ, ngày rằm, ngày giỗ đều tính theo trăng. Vì thế, với nhiều thế hệ nông dân Việt, cái mốc trong tháng là "phiên chợ" chứ không phải "cuối tuần".
Ngoài ra có những chợ chỉ họp mỗi năm một lần, gắn với dịp đầu xuân, mang nhiều ý nghĩa lễ hội hơn mua bán. Đó là một nhánh khác, không nằm trong nhịp tuần.
Vùng cao phía Bắc: chợ phiên cuối tuần
Ở vùng núi phía Bắc, chợ phiên là nơi đồng bào các dân tộc từ các bản xa đổ về mua bán, gặp gỡ. Ngày nay, nhiều chợ phiên lớn họp cố định vào cuối tuần. Chợ Bắc Hà ở Lào Cai họp sáng Chủ nhật; chợ Cán Cấu, cũng ở Lào Cai, họp thứ Bảy. Trên vùng cao nguyên đá Đồng Văn, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, các chợ phiên Đồng Văn, Mèo Vạc họp Chủ nhật.
Một chi tiết thú vị được nhiều người kể lại: ở vùng cao nguyên đá, một số chợ từng họp theo chu kỳ sáu ngày gắn với ngày con giáp. Vì sáu ngày không khớp với tuần bảy ngày, ngày họp mỗi tuần lại lùi đi một ngày theo lịch dương, nên người ta gọi là "chợ lùi". Nhiều chợ về sau chuyển sang họp cố định ngày Chủ nhật, thuận cho cả người buôn lẫn khách từ xa. Cách tính ngày phiên cụ thể có thể khác nhau giữa các chợ và các thời kỳ, nên khi định đi, hỏi người địa phương là chắc nhất.
Việc chợ vùng cao "chọn" Chủ nhật cho thấy một điều: khi đường sá tốt lên, khách miền xuôi và khách nước ngoài lên đông, nhịp tuần của đô thị bắt đầu ảnh hưởng ngược lên nhịp chợ của núi rừng.
Chợ cuối tuần ở thành phố: nhịp mới của đời sống đô thị
Ở các thành phố hiện đại, khi siêu thị, cửa hàng mở cửa cả tuần, chợ phiên tưởng như hết lý do tồn tại. Nhưng nó quay lại theo một kiểu khác: chợ cuối tuần.
- Chợ nông sản cuối tuần ở nhiều thành phố châu Âu, Bắc Mỹ: người trồng rau, làm bánh, làm phô mai mang hàng lên phố vào sáng thứ Bảy hoặc Chủ nhật, bán thẳng cho người ăn.
- Chợ đồ cũ sáng Chủ nhật ở nhiều nước, nơi người ta bán lại đồ đạc, sách, đĩa nhạc, đồ cổ nhỏ.
- Chợ đêm và phố đi bộ cuối tuần ở Việt Nam: ở Hà Nội, khu phố cổ có chợ đêm họp các tối thứ Sáu, thứ Bảy, Chủ nhật; nhiều thành phố khác cũng mở phố đi bộ, chợ đêm vào tối cuối tuần.
- Phiên chợ nông sản, đặc sản vùng miền do các địa phương, hội nhóm tổ chức định kỳ vào cuối tuần ở các đô thị lớn.
Khác với chợ phiên xưa, người ta đến chợ cuối tuần không chỉ để mua cái cần. Họ đến để dạo, để gặp người bán quen, để có một buổi sáng chậm rãi. Chợ lại trở thành nơi "lên phố" như ngày nundinae của người La Mã, chỉ là nay nó rơi vào ngày nghỉ.
Đi chợ phiên, chợ cuối tuần cùng nhóm bạn: vài kinh nghiệm
Một buổi sáng cuối tuần ở chợ là một hoạt động rẻ, vui và hợp với nhóm bạn. Để buổi ấy suôn sẻ:
- Kiểm ngày phiên trước khi đi. Chợ phiên vùng cao họp theo ngày cố định, nhiều chợ tan từ trưa. Đi lệch ngày là chỉ thấy bãi trống.
- Đi sớm. Chợ phiên đông và đẹp nhất vào buổi sáng, khi hàng vừa bày và người từ các bản vừa đến.
- Mang túi vải, tiền lẻ. Người bán ở chợ phiên thường không tiện thối tiền lớn; túi vải giúp đỡ rác ni lông.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người. Chợ phiên là nơi sinh hoạt thật của đồng bào chứ không phải sân khấu. Chụp cảnh chung thì thoải mái hơn, chụp cận mặt ai thì hỏi và tôn trọng câu trả lời.
- Chia việc trong nhóm. Mỗi người nhận một món cần mua cho bữa trưa chung, hẹn giờ và điểm gặp lại, để không ai phải đi tìm ai giữa chợ đông.
- Mặc cả nhẹ nhàng, hoặc không mặc cả. Với hàng nông sản nhỏ của người bán ở xa, trả giá quá chi li thường không đáng.
Góc nhìn hôm nay: nhịp tuần không chỉ có một kiểu
Câu chuyện chợ phiên nhắc rằng tuần bảy ngày với thứ Bảy, Chủ nhật chỉ là một cách đếm thời gian. Trước nó và song song với nó, loài người từng sống theo tuần bốn ngày, năm ngày, tám ngày — tất cả xoay quanh một việc rất đời: gặp nhau để trao đổi.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các sách dân tộc học về chợ vùng cao Việt Nam, các nghiên cứu về chợ làng Bắc Bộ, hoặc ghé các bảo tàng dân tộc học, nơi thường có phần trưng bày về chợ phiên, gùi, giỏ, hàng hoá trao đổi. Với lịch La Mã, các sách về lịch cổ đại có giải thích kỹ lối đánh dấu ngày chợ trên lịch khắc đá. Còn đơn giản nhất: hỏi ông bà xem chợ làng ngày xưa họp ngày nào, đi chợ phiên là đi làm gì. Câu trả lời thường mở ra cả một thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Chợ phiên là gì?
Chợ phiên là chợ họp theo chu kỳ cố định thay vì họp hằng ngày, ví dụ mỗi tuần một lần, năm ngày một lần hoặc theo ngày âm lịch. Ngày họp gọi là ngày phiên; các chợ trong một vùng thường xen kẽ ngày phiên với nhau.
Chợ phiên Bắc Hà họp ngày nào?
Chợ phiên Bắc Hà ở tỉnh Lào Cai họp vào sáng Chủ nhật hằng tuần. Chợ đông nhất vào buổi sáng và thường vãn dần từ trưa, nên muốn xem chợ thì nên đến sớm.
Chợ lùi là gì?
Chợ lùi là cách gọi những chợ vùng cao họp theo chu kỳ sáu ngày gắn với ngày con giáp. Vì sáu ngày không khớp với tuần bảy ngày, ngày họp mỗi tuần lùi đi một ngày theo lịch dương. Nhiều chợ như vậy về sau chuyển sang họp cố định Chủ nhật.
Người La Mã họp chợ mấy ngày một lần?
Người La Mã cổ họp chợ tám ngày một lần, gọi là nundinae. Tên gọi có nghĩa "ngày thứ chín" vì người La Mã đếm gộp cả hai đầu khoảng thời gian; trên lịch, các ngày được đánh dấu bằng chữ cái từ A đến H.
Tuần năm ngày của người Java là gì?
Đó là chu kỳ pasaran gồm năm ngày có tên riêng, vốn gắn với lịch họp chợ. Ghép với tuần bảy ngày, nó tạo thành vòng 35 ngày mà người Java vẫn dùng để tính ngày sinh và các dịp lễ truyền thống.
