Black Friday là gì: tên gọi từ đâu, vì sao là thứ Sáu sau Lễ Tạ ơn

Black Friday là ngày thứ Sáu ngay sau Lễ Tạ ơn của Mỹ, rơi vào khoảng 23 đến 29 tháng 11, được coi là ngày mở màn mùa mua sắm cuối năm. Cái tên "thứ Sáu đen" được ghi nhận khá rõ từ cảnh sát thành phố Philadelphia đầu thập niên 1960, khi họ gọi ngày này theo nghĩa xấu vì đám đông và kẹt xe. Lời giải thích "sổ sách chuyển từ lỗ sang lãi" ra đời muộn hơn nhiều.

Black Friday rơi vào ngày nào

Muốn biết Black Friday thì phải biết Lễ Tạ ơn. Ở Mỹ, Lễ Tạ ơn là thứ Năm thứ tư của tháng 11, theo một đạo luật liên bang được ký cuối năm 1941. Black Friday là ngày hôm sau. Vì thứ Năm thứ tư của tháng 11 chỉ có thể rơi vào ngày 22 đến 28, nên Black Friday luôn nằm trong khoảng 23 đến 29 tháng 11.

Phép nhẩm nhanh: tìm thứ Năm đầu tiên của tháng 11, cộng thêm 21 ngày là ra Lễ Tạ ơn, cộng thêm 22 ngày là ra Black Friday. Lưu ý Canada cũng có Lễ Tạ ơn nhưng vào thứ Hai thứ hai của tháng 10, nên không liên quan tới Black Friday.

Vì sao lại là thứ Sáu sau Lễ Tạ ơn

Lễ Tạ ơn là ngày lễ gia đình lớn nhất nước Mỹ. Nhiều người lấy thêm phép ngày thứ Sáu để có bốn ngày nghỉ liền, nhiều trường học cũng nghỉ. Cả nhà rảnh rỗi, và với các cửa hàng, ngày hôm sau Lễ Tạ ơn từ lâu đã được coi là ngày bắt đầu mùa mua quà Giáng sinh.

Mối gắn kết giữa hai ngày còn có một chi tiết lịch sử thú vị. Năm 1939, tháng 11 có năm thứ Năm, và nếu theo nếp cũ lấy thứ Năm cuối cùng thì Lễ Tạ ơn rơi rất muộn, rút ngắn mùa mua sắm trước Giáng sinh. Tổng thống Franklin D. Roosevelt cho dời Lễ Tạ ơn sớm lên một tuần. Quyết định gây tranh cãi lớn: các bang chia làm hai phe, có năm nước Mỹ có hai ngày Lễ Tạ ơn khác nhau. Cuối cùng, Quốc hội chốt bằng luật năm 1941: thứ Năm thứ tư của tháng 11, dù tháng ấy có bốn hay năm thứ Năm. Câu chuyện cho thấy từ trước khi có cái tên Black Friday, ngày sau Lễ Tạ ơn đã được giới buôn bán coi trọng tới mức kéo cả lịch nghỉ lễ của một quốc gia.

Cái tên "Black Friday" đến từ đâu

"Thứ Sáu đen" trước Black Friday mua sắm

Trong tiếng Anh, chữ "black" gắn với một ngày thường mang nghĩa tai hoạ. Black Friday đầu tiên được nhắc nhiều trong sử sách Mỹ là thứ Sáu ngày 24 tháng 9 năm 1869, khi một vụ đầu cơ nhằm lũng đoạn thị trường vàng ở New York sụp đổ, kéo giá vàng lao dốc và gây hoảng loạn trên sàn giao dịch. Ngày đó không liên quan gì tới Lễ Tạ ơn, nhưng cho thấy cụm "Black Friday" vốn mang nghĩa ngày xui, ngày đổ vỡ.

Cảnh sát Philadelphia và đám đông

Nguồn gốc của nghĩa mua sắm được giới nghiên cứu ngôn ngữ truy về Philadelphia. Thời ấy, trận bóng bầu dục thường niên giữa hai học viện lục quân và hải quân của Mỹ thường diễn ra ở Philadelphia vào thứ Bảy sau Lễ Tạ ơn. Ngày thứ Sáu trước đó, khách đổ về xem trận đấu trùng với người đi mua sắm, khiến đường phố, cửa hàng kẹt cứng. Cảnh sát phải làm ca dài, không được nghỉ. Họ gọi ngày ấy là Black Friday, theo nghĩa một ngày tệ hại.

Những ghi chép in ấn về cách gọi này xuất hiện đầu thập niên 1960 trong các ấn phẩm nội bộ, bản tin quảng cáo ở Philadelphia. Các nhà buôn ở đó không thích cái tên mang nghĩa xấu, từng thử đổi sang "Big Friday" nhưng không ai dùng.

Giải thích "từ lỗ sang lãi": hay nhưng ra đời sau

Từ thập niên 1980, khi cái tên lan ra toàn nước Mỹ, một cách giải thích dễ nghe hơn xuất hiện: trong sổ kế toán, lỗ ghi mực đỏ, lãi ghi mực đen. Cửa hàng lỗ suốt năm, tới ngày này mới "chuyển sang màu đen". Lời giải thích này lan rất rộng và bị nhiều người tưởng là nguồn gốc. Thực tế, nó được đặt ra sau khi cái tên đã có, để biến một từ mang nghĩa xấu thành nghĩa tốt. Các nhà nghiên cứu từ nguyên coi đây là một kiểu giải thích hồi tố.

Ngoài ra còn có những tin đồn trên mạng gán cái tên với các sự kiện đau thương trong lịch sử. Những tin đồn đó không có căn cứ trong tài liệu, và các nhà sử học đã bác bỏ.

Dòng thời gian của Black Friday

• 1869: "Black Friday" đầu tiên trong sử Mỹ, gắn với khủng hoảng thị trường vàng, không liên quan mua sắm.
• 1939–1941: tranh cãi dời Lễ Tạ ơn; luật năm 1941 chốt thứ Năm thứ tư của tháng 11.
• Đầu thập niên 1960: cảnh sát Philadelphia gọi ngày sau Lễ Tạ ơn là Black Friday, có ghi chép in ấn.
• Thập niên 1980: cái tên lan ra toàn quốc; giải thích "mực đen, mực đỏ" ra đời.
• Thập niên 2000: xuất hiện thêm "Cyber Monday", thứ Hai sau đó dành cho mua sắm trực tuyến.
• Thập niên 2010: Black Friday lan sang châu Âu, châu Á, Mỹ Latinh và Việt Nam, kể cả những nơi không có Lễ Tạ ơn.

Black Friday ra khỏi nước Mỹ

Ở Mỹ, Black Friday có lý do tồn tại: ngày nghỉ lễ, cả nhà rảnh, mùa Giáng sinh tới. Ở các nước khác, phần lớn không có Lễ Tạ ơn kiểu Mỹ, nhưng cái tên vẫn được mượn nguyên. Nhiều nơi kéo dài thành "tuần lễ" hay "tháng" Black Friday, xa hẳn khỏi nghĩa một ngày thứ Sáu cụ thể.

Khi sang các ngôn ngữ khác, tên gọi đôi khi được dịch, đôi khi giữ nguyên. Tiếng Việt thường giữ nguyên chữ Black Friday, có khi gọi "Thứ Sáu đen". Một số nước nói tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha dịch sát thành "thứ Sáu đen" trong tiếng của họ.

Ở một số nước, dịp giảm giá cuối năm vốn đã có từ trước và lớn hơn Black Friday nhiều, như ngày sau Giáng sinh ở Anh, Úc, Canada (Boxing Day). Ở châu Á cũng có những ngày mua sắm lớn đặt theo con số của ngày tháng.

Những "ngày" mọc ra quanh Black Friday

Cả chuỗi này cho thấy một chuyện thú vị về lịch: chỉ một ngày thứ Sáu nổi tiếng là đủ kéo theo một tuần đầy những cái tên đặt theo từng thứ.

Góc nhìn hôm nay: tối Black Friday của nhóm bạn

Tối Black Friday cũng là một tối thứ Sáu cuối tháng 11, thời tiết miền Bắc bắt đầu lạnh, miền Nam vào mùa khô. Không phải ai cũng muốn dành nó cho việc mua sắm. Vài cách dùng tối ấy khác đi:

1. Tối "không mua gì": cả nhóm hẹn nhau ở nhà một người, ăn tối với đồ có sẵn trong bếp, mỗi người mang theo một món đồ cũ còn tốt để đổi cho nhau.
2. Kiểm kê nhẹ: mỗi người nghĩ trước một thứ mình thật sự cần cho mùa đông hay cho năm mới. Nói ra trong nhóm giúp phân biệt cái cần với cái chỉ thích vì đang rẻ.
3. Một việc tốt nhỏ: lấy cảm hứng từ Giving Tuesday, cả nhóm gom quần áo ấm còn tốt, sách cũ gửi cho nơi đang cần.
4. Kể chuyện lịch: Lễ Tạ ơn của Mỹ, Boxing Day của Anh, Tết của Việt Nam, mỗi nước một mùa quà. So sánh với nhau là đủ chuyện cho một buổi tối.

Muốn đọc thêm về nguồn gốc tên gọi, có thể tìm các bài của giới nghiên cứu từ nguyên học tiếng Anh viết về cụm "Black Friday", và sách lịch sử về Lễ Tạ ơn ở Mỹ, nhất là đoạn tranh cãi năm 1939.