Nhóm sở thích hay tan sau vài tháng vì một vài lý do lặp đi lặp lại: người khởi xướng ôm hết việc rồi kiệt sức, lịch gặp không cố định nên trôi dần, mục tiêu mơ hồ nên buổi gặp nhạt, và khi hứng thú ban đầu qua đi, không có gì giữ nhịp. Cách giữ nhóm cũng khá rõ: chia vai và đổi vai, chốt một ngày gặp cố định, chia hoạt động thành "mùa" có đầu có cuối, ghi lại thành quả, và cho phép người bận tạm nghỉ thay vì bỏ hẳn.
Bài này đi qua các giai đoạn một nhóm thường trải qua, những dấu hiệu nhóm sắp tan, và một bảng "triệu chứng – nguyên nhân – cách chữa" để nhóm tự soát.
Các giai đoạn của một nhóm
Năm 1965, nhà tâm lý học Bruce Tuckman đề xuất một mô hình nổi tiếng về các giai đoạn phát triển của nhóm nhỏ: hình thành (forming), xung đột (storming), ổn định chuẩn mực (norming) và vận hành (performing). Năm 1977, ông cùng Mary Ann Jensen bổ sung giai đoạn kết thúc (adjourning). Mô hình này ban đầu nói về nhóm làm việc, có nhiều tranh luận về việc nhóm thật có đi đúng thứ tự đó không, nhưng nó gợi ý một điều hữu ích cho nhóm sở thích: những va chạm sau vài buổi đầu là bình thường, không phải dấu hiệu nhóm hỏng.
| Giai đoạn | Ở nhóm sở thích trông như thế nào | Nhóm cần gì |
|---|---|---|
| Hình thành | Ai cũng hào hứng, lịch sự, đến đủ | Một hoạt động rõ ràng để làm ngay |
| Xung đột | Bắt đầu thấy khác gu, khác nhịp; có người hơi phật ý | Nói ra nhẹ nhàng, chỉnh cách làm |
| Ổn định | Có thói quen, quy ước ngầm, ai biết việc nấy | Viết lại vài quy ước, chia vai |
| Vận hành | Buổi gặp chạy êm, có thành quả | Mục tiêu mới để khỏi nhàm |
| Kết thúc | Nhóm đã xong việc, hoặc mọi người đổi hoàn cảnh | Một buổi khép lại đàng hoàng |
Nhiều nhóm tan ở đúng giai đoạn thứ hai. Sau ba bốn buổi, cái mới qua đi, khác biệt lộ ra, và không ai muốn nói. Người ta lặng lẽ vắng một buổi, rồi hai buổi.
Sáu lý do quen thuộc khiến nhóm tan
1. Người khởi xướng kiệt sức
Người rủ đầu tiên thường làm hết: nhắc lịch, tìm chỗ, chuẩn bị nội dung, làm chủ nhà. Vài tháng sau, họ bận việc riêng hoặc đơn giản là mệt. Không ai khác biết cách chạy nhóm, nên nhóm dừng theo.
2. Lịch trôi
"Khi nào rảnh thì gặp" là câu kết thúc của nhiều nhóm. Không có ngày cố định, mỗi lần gặp lại phải hỏi, chờ trả lời, đổi đi đổi lại. Mỗi lần như vậy là một lần có người nản.
3. Mục tiêu mơ hồ
Nhóm lập ra "để học tiếng Anh" hay "để đọc sách" nhưng không ai nói rõ mỗi buổi làm gì. Buổi gặp trôi thành ngồi nói chuyện phiếm, dễ chịu nhưng không ai thấy cần phải đến.
4. Quy mô không hợp
Quá ít người thì một hai người vắng là buổi gặp hủy. Quá đông thì mỗi người ít được nói, người im lặng dần biến mất. Hiện tượng "góp sức ít đi khi nhóm đông" đã được ghi nhận từ lâu: kỹ sư nông nghiệp người Pháp Max Ringelmann, khoảng cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, đo thấy khi nhiều người cùng kéo một sợi dây, sức kéo trung bình của mỗi người giảm đi. Giới tâm lý học sau này gọi hiện tượng liên quan là "lười biếng xã hội" (social loafing). Trong nhóm sở thích, nó hiện ra dưới dạng "chắc người khác sẽ lo".
5. Chênh lệch quá xa
Trình độ, gu, kỳ vọng quá khác nhau: người muốn học nghiêm túc, người chỉ muốn gặp bạn. Không ai sai, nhưng một trong hai nhóm người sẽ thấy phí thời gian.
6. Mùa bận và đổi đời
Cuối năm, mùa thi, chuyển việc, lấy vợ lấy chồng, có con. Những thay đổi này không phải lỗi của nhóm, nhưng nếu nhóm không có cách "tạm nghỉ", người ta chỉ còn lựa chọn bỏ hẳn.
Dấu hiệu nhóm đang chùng
Nhóm hiếm khi tan trong một ngày. Thường có những dấu hiệu sớm:
- Tin nhắn nhắc lịch ít người trả lời, hoặc chỉ thả biểu tượng cảm xúc mà không xác nhận đến.
- Số người đến giảm dần qua ba buổi liên tiếp.
- Không ai nhận vai phụ trách cho buổi sau.
- Buổi gặp kết thúc sớm hơn giờ hẹn vì "hết chuyện".
- Người khởi xướng bắt đầu nói "hay là thôi".
Gặp hai ba dấu hiệu cùng lúc là lúc nên ngồi lại hỏi thẳng: nhóm còn muốn tiếp không, và nếu tiếp thì đổi gì.
Bảng tự soát: triệu chứng, nguyên nhân, cách chữa
| Triệu chứng | Nguyên nhân hay gặp | Cách chữa |
|---|---|---|
| Một người làm hết việc | Chưa chia vai | Chia ba vai giữ lịch, lo chỗ, lo nội dung; đổi sau mỗi mùa |
| Mỗi lần hẹn phải hỏi lại | Không có ngày cố định | Chốt "tối thứ Sáu tuần thứ hai và thứ tư" hoặc tương tự |
| Buổi gặp nhạt | Không có việc cụ thể | Mỗi buổi một nhiệm vụ rõ: một chương sách, một kỹ năng, một chủ đề |
| Người im lặng biến mất | Nhóm quá đông, thiếu lượt nói | Chia bàn nhỏ; đi một vòng để ai cũng nói |
| Hai phe kỳ vọng khác nhau | Chênh mục tiêu | Tách hai nhịp: buổi nghiêm túc và buổi gặp vui, ai hợp nhịp nào đi nhịp đó |
| Vắng cả loạt vào cuối năm | Mùa bận | Nghỉ có hẹn ngày quay lại, thay vì để trôi |
Bốn cách giữ nhóm lâu
Chia thành mùa
Thay vì một nhóm "mãi mãi", hãy chia hoạt động thành mùa, mỗi mùa khoảng ba tháng hoặc tám đến mười buổi, có chủ đề riêng. Cuối mùa có một buổi tổng kết, nghỉ hai tuần, rồi mùa mới bắt đầu. Có điểm kết rõ ràng khiến người ta dễ cam kết hơn: "ba tháng" nghe nhẹ hơn nhiều so với "cứ thế mãi". Người muốn rời có thể rời vào cuối mùa mà không ngại; người mới có thể vào đầu mùa mà không thấy lạc.
Ghi lại thành quả
Một cuốn sổ, một bảng chung, một tấm ảnh mỗi buổi. Sau một mùa, đọc lại danh sách sách đã đọc, kỹ năng đã học, bảo tàng đã đi. Thành quả nhìn thấy được là thứ nhắc người ta vì sao mình đến.
Nghi thức nhỏ
Một câu mở đầu quen thuộc, một món đồ ăn nhẹ quen thuộc, một vòng "mỗi người một câu về tuần qua". Nghi thức nhỏ làm buổi gặp có cảm giác riêng của nhóm, khác với một cuộc hẹn bất kỳ.
Cửa mở cả hai chiều
Cho phép tạm nghỉ, cho phép quay lại, và thường xuyên đón người mới. Nhóm đóng kín sẽ teo dần vì ai rồi cũng có lúc bận; nhóm biết đón người mới thì bù lại được.
Góc nhìn hôm nay: kết thúc cũng là một kết quả
Không phải nhóm nào cũng cần sống mãi. Một nhóm đọc xong mười hai cuốn sách trong một năm rồi tan vì mọi người chuyển đi các thành phố khác vẫn là một nhóm thành công. Giai đoạn "kết thúc" mà Tuckman và Jensen bổ sung nhắc rằng khép lại cũng là một phần của đời sống nhóm.
Nếu nhóm quyết dừng, hãy dừng cho đàng hoàng: một buổi cuối nhìn lại những gì đã làm, chia lại quỹ dư, trả sách mượn, giữ lại kênh nhắn tin để còn hỏi thăm nhau. Nhiều nhóm bạn sau vài năm lại tụ về từ chính kênh nhắn tin cũ ấy, với một hoạt động mới.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao câu lạc bộ sở thích hay tan sau vài tháng?
Lý do thường gặp là người khởi xướng làm hết việc rồi kiệt sức, lịch gặp không cố định nên trôi dần, mục tiêu mơ hồ khiến buổi gặp nhạt, quy mô nhóm không hợp, và mùa bận khiến người ta bỏ hẳn vì không có cách tạm nghỉ.
Mô hình Tuckman về các giai đoạn của nhóm là gì?
Năm 1965, Bruce Tuckman mô tả bốn giai đoạn của nhóm nhỏ: hình thành, xung đột, ổn định chuẩn mực và vận hành; năm 1977 ông cùng Mary Ann Jensen thêm giai đoạn kết thúc. Mô hình cho thấy va chạm sau vài buổi đầu là bình thường, dù thứ tự các giai đoạn ở nhóm thật không phải lúc nào cũng đúng như vậy.
Làm sao để giữ nhóm sở thích lâu dài?
Chia vai và đổi vai định kỳ, chốt một ngày gặp cố định, chia hoạt động thành mùa khoảng ba tháng có tổng kết, ghi lại thành quả, giữ vài nghi thức nhỏ và cho phép tạm nghỉ thay vì bỏ hẳn. Thường xuyên đón người mới để bù người rời đi.
Hiệu ứng Ringelmann là gì?
Đây là hiện tượng mỗi người góp sức ít đi khi nhóm đông lên, được kỹ sư nông nghiệp Pháp Max Ringelmann ghi nhận khi đo sức kéo dây của nhiều người cùng lúc. Trong nhóm sở thích, nó hiện ra thành tâm lý "chắc người khác sẽ lo".
Khi nào nên cho nhóm dừng lại?
Khi phần lớn thành viên đã đổi hoàn cảnh hoặc nhóm đã đạt điều mình muốn, dừng lại là hợp lý. Nên có một buổi cuối nhìn lại, chia quỹ dư, trả sách mượn và giữ kênh liên lạc để có thể tụ lại sau này.
