Với người hướng nội, một tối thứ Sáu ở nhà một mình không phải là tối bị bỏ rơi mà thường là cách nạp lại sức nhanh nhất sau một tuần phải nói nhiều, gặp nhiều. Điều làm buổi tối đó thật sự hồi sức không phải là nằm lướt điện thoại tới khuya, mà là chọn trước vài việc nhỏ, yên tĩnh, tự mình muốn làm. Và nói "tối nay mình ở nhà" với bạn bè là một câu trả lời bình thường, không cần xin lỗi.
Hướng nội là gì, và không phải là gì
Hai chữ "hướng nội" và "hướng ngoại" được nhà tâm thần học Thuỵ Sĩ Carl Jung đưa vào tâm lý học trong cuốn Psychologische Typen (Các kiểu tâm lý) năm 1921. Theo cách hiểu phổ biến bắt nguồn từ đó, người hướng nội hướng năng lượng vào thế giới bên trong, còn người hướng ngoại hướng ra người và sự việc bên ngoài.
Tâm lý học hiện đại dùng mô hình Năm nhân tố lớn (Big Five), trong đó hướng ngoại là một chiều kéo dài liên tục, không phải hai ô tách biệt. Đa số người ta nằm ở đâu đó giữa hai đầu, thậm chí đổi chỗ theo hoàn cảnh: hoạt bát với bạn thân, im lặng ở chỗ đông người lạ.
Vài điều hay bị hiểu lầm:
- Hướng nội không phải là nhút nhát. Nhút nhát là sợ bị đánh giá khi giao tiếp. Nhiều người hướng nội nói chuyện rất tự tin, chỉ là sau đó họ cần thời gian yên tĩnh.
- Hướng nội không phải là ghét người. Họ thường thích những cuộc trò chuyện sâu với vài người hơn là nói chuyện xã giao với nhiều người.
- Ở một mình không phải là cô đơn. Cô đơn là cảm giác thiếu kết nối mà mình mong muốn. Ở một mình là một trạng thái, có thể rất dễ chịu nếu do mình chọn.
Cuốn Quiet của Susan Cain (2012) góp phần lớn đưa những phân biệt này tới đông đảo người đọc, và đến nay vẫn là một điểm khởi đầu dễ đọc cho ai muốn hiểu thêm.
Vì sao tối thứ Sáu là lúc cần ở một mình nhất
Với người làm văn phòng, thứ Sáu là cuối một chuỗi năm ngày họp, trả lời tin nhắn, xử lý yêu cầu của người khác. Người hướng nội vẫn làm được những việc đó tốt, nhưng mỗi cuộc họp, mỗi lần phải "bật chế độ giao tiếp" là một lần tiêu sức. Đến thứ Sáu, bình đã gần cạn.
Đúng lúc đó, tối thứ Sáu lại là buổi có nhiều lời mời nhất: liên hoan, sinh nhật, họp lớp, rủ đi ăn. Người hướng ngoại thấy những lời mời này như nạp thêm năng lượng. Người hướng nội thì thường thấy đó là thêm một ca làm việc nữa, dù rất quý bạn bè.
Có một nghiên cứu đáng nhắc về chuyện ở một mình. Năm 2018, nhóm của Thuy-vy Nguyen, Richard Ryan và Edward Deci công bố một loạt thí nghiệm trên tạp chí Personality and Social Psychology Bulletin: chỉ khoảng mười lăm phút ngồi một mình, không điện thoại, không hoạt động gì, đã giúp người tham gia giảm các cảm xúc ở mức kích động cao — cả căng thẳng lẫn hưng phấn — và trở nên bình thản hơn. Nhóm tác giả cũng ghi nhận ở một mình dễ chịu hơn khi đó là do mình tự chọn. Không nên đọc nghiên cứu này như lời khuyên "càng ở một mình càng tốt", nhưng nó gợi ý một điều quen thuộc: sau một tuần ồn ào, một khoảng yên tĩnh tự chọn có tác dụng làm dịu thật.
Ở nhà một mình có thể hồi sức hoặc không
Không phải buổi tối ở nhà nào cũng nạp lại sức. Có những tối về nhà, nằm xuống, lướt điện thoại tới một giờ sáng rồi thấy còn mệt hơn lúc đi làm về. Chỗ khác nhau nằm ở mấy điểm sau:
| Tối thứ Sáu hồi sức | Tối thứ Sáu chỉ trôi qua |
|---|---|
| Tự chọn ở nhà, nói rõ với bạn bè | Ở nhà vì ngại từ chối, cả tối áy náy |
| Có hai, ba việc dự định, nhỏ và dễ | Không định gì, mặc cho điện thoại dẫn đi |
| Có ít nhất một việc dùng tay, dùng chân: nấu ăn, dọn góc nhà, đi bộ | Ngồi một chỗ suốt từ lúc về tới lúc ngủ |
| Thông báo công việc đã tắt | Vẫn liếc hộp thư công việc mỗi nửa giờ |
| Đi ngủ ở giờ tương đối quen | Thức rất khuya, sáng thứ Bảy dậy mệt |
Điểm cuối đáng để ý. Tối thứ Sáu là tối dễ thức khuya nhất tuần, vì không phải dậy sớm. Thức muộn một chút không sao, nhưng nếu cả ngày thứ Bảy mất vào việc ngủ bù thì tối thứ Sáu đã lấy đi nhiều hơn nó cho.
Một tối thứ Sáu ở nhà: khung mẫu
Đây là một khung gợi ý cho người làm giờ hành chính, về tới nhà khoảng sáu, bảy giờ tối. Không cần theo từng phút, chỉ cần có hình dạng:
- Về tới nhà: mười lăm phút không làm gì. Thay đồ, rửa mặt, ngồi yên ở ban công hay cửa sổ. Không mở điện thoại. Đây là quãng "hạ cánh".
- Bữa tối tự nấu, đơn giản. Nấu một món mình thích, không cần cầu kỳ. Cắt, nấu, nêm là những việc dùng tay, giúp đầu óc rời khỏi công việc. Ăn ở bàn, không ăn trước màn hình.
- Một việc cho niềm vui chính của buổi tối. Đọc tiếp cuốn sách đang dở, xem một bộ phim đã chọn từ trước, vẽ, chơi một nhạc cụ, ghép hình, chăm cây. Chọn trước từ giữa tuần thì tối thứ Sáu không phải nghĩ.
- Một việc nhỏ cho căn nhà. Dọn một ngăn tủ, thay ga giường, lau bàn làm việc. Mười lăm phút thôi. Sáng thứ Bảy thức dậy trong một góc gọn gàng là một món quà nhỏ.
- Kết buổi bằng một nghi thức đi ngủ. Tắt đèn lớn, bật đèn vàng, viết vài dòng nhật ký hay nghe nhạc nhẹ. Đặt điện thoại xa giường.
Nếu muốn có người mà không muốn ồn, có thể gọi điện cho một người bạn thân hoặc người nhà, nói chuyện nửa tiếng. Người hướng nội thường thấy một cuộc trò chuyện một đối một như vậy nạp sức chứ không tiêu sức.
Những việc hợp với tối một mình
Danh sách để chọn, chia theo mức năng lượng còn lại khi về tới nhà:
Còn rất ít sức
- Tắm nước ấm, nghe một album trọn vẹn từ đầu tới cuối.
- Xem lại một bộ phim quen, không phải theo dõi tình tiết mới.
- Nằm đọc truyện tranh, tạp chí, sách ảnh.
- Ngồi ban công nhìn trời tối dần.
Còn sức vừa phải
- Nấu một món mới đã muốn thử từ lâu.
- Đọc vài chương một cuốn tiểu thuyết.
- Ghép hình, tô màu, làm mô hình, đan len, thêu.
- Đi bộ quanh khu nhà sau bữa tối, nếu khu vực an toàn và có đèn.
Còn khá nhiều sức
- Sắp lại góc đọc sách, chậu cây, kệ đồ.
- Tập một kỹ năng đang học: đàn, vẽ, viết tay, ngoại ngữ.
- Viết thư tay hoặc tin nhắn dài cho một người bạn ở xa.
- Lên kế hoạch nhẹ cho thứ Bảy, Chủ nhật, có xen khoảng trống.
Nói không với lời mời mà vẫn giữ bạn
Phần khó nhất của tối thứ Sáu ở nhà thường không phải là buổi tối, mà là câu trả lời tin nhắn rủ đi chơi. Vài cách giúp từ chối nhẹ nhàng:
- Nói thật, ngắn. "Tuần này mình mệt, tối nay ở nhà nghỉ nhé." Bạn thân hiểu. Không cần bịa lý do, vì lý do bịa dễ lộ và phải nhớ.
- Đề xuất lúc khác cụ thể. "Tối nay mình nghỉ, sáng Chủ nhật đi cà phê với mình không?" Lời từ chối kèm lời mời lại cho bạn biết mình vẫn muốn gặp.
- Chọn dịp nào đi, dịp nào không. Sinh nhật bạn thân, đám cưới, ngày một người bạn cần mình thì đi. Một buổi tụ tập đông người không có ai đặc biệt thì có thể nghỉ.
- Đi một lúc rồi về. Với những buổi khó vắng, đến sớm, ngồi một tiếng, chào rồi về. Báo trước "mình ngồi tới tám giờ thôi" để không ai giữ.
- Đừng giải thích quá dài. Giải thích dài khiến lời từ chối nghe như đang có chuyện. Ngắn gọn và ấm áp là đủ.
Nhóm bạn có nhiều người hướng nội đôi khi tự đặt ra quy ước: họp mặt cố định một hoặc hai tuần một lần, các tối thứ Sáu còn lại ai thích thì ở nhà, không ai hỏi vặn. Biết trước nhịp gặp thì người hướng nội dễ dành sức cho buổi gặp hơn.
Ngoài ra còn có chữ JOMO (joy of missing out — niềm vui khi bỏ lỡ), được dùng như cặp đối với FOMO (nỗi sợ bỏ lỡ). Ý của nó đơn giản: thấy bạn bè đăng ảnh buổi tụ tập mà mình vẫn thấy vui vì đã chọn tối yên tĩnh của mình.
Khi nào ở một mình nên được để ý
Thích ở một mình là chuyện bình thường. Nhưng cũng nên để ý vài dấu hiệu cho thấy đó không còn là lựa chọn:
- Muốn gặp bạn mà không ai để rủ, nhiều tuần liền.
- Ở nhà nhưng không thấy dễ chịu, chỉ thấy trống rỗng, buồn kéo dài.
- Từ chối mọi lời mời, kể cả của người rất thân, vì thấy nặng nề.
- Ngủ, ăn thay đổi rõ, mất hứng với cả những thú vui một mình từng thích.
Khi gặp những dấu hiệu như vậy kéo dài, nên chủ động nói chuyện với một người thân tin cậy, và tìm gặp chuyên gia sức khoẻ tâm thần nếu cần. Ở nhà một mình hồi sức và cô lập mình là hai chuyện rất khác nhau, dù nhìn từ ngoài có thể giống.
Góc nhìn hôm nay: tối thứ Sáu không có một đáp án đúng
Văn hoá đại chúng hay vẽ tối thứ Sáu thành một buổi phải đông vui, phải "ra ngoài". Nhưng một tối thứ Sáu tốt là tối để lại cho mình cảm giác đủ đầy vào sáng thứ Bảy, dù đó là tối ồn ào với cả nhóm hay tối lặng lẽ bên một cuốn sách. Người hướng nội không cần biến mình thành người khác để có một cuối tuần trọn vẹn.
Một bước nhỏ cho thứ Sáu này: chọn sẵn từ hôm nay một việc mình thật sự muốn làm khi ở nhà một mình, chuẩn bị đủ thứ cần cho nó, và nói trước với bạn bè rằng tối nay mình nghỉ. Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Quiet của Susan Cain, hoặc các sách phổ thông về tính cách theo mô hình Năm nhân tố lớn ở thư viện.
Câu hỏi thường gặp
Tối thứ Sáu ở nhà một mình có sao không?
Không sao cả, nhất là với người hướng nội cần thời gian yên tĩnh để hồi sức sau một tuần nhiều giao tiếp. Buổi tối đó hồi sức nhất khi do mình tự chọn và có vài việc nhỏ, dễ chịu đã định trước, thay vì chỉ lướt điện thoại tới khuya.
Người hướng nội là gì?
Người hướng nội là người thường lấy lại năng lượng khi ở một mình hoặc với vài người thân, và thấy tiêu sức khi phải giao tiếp nhiều, đông người. Khái niệm này được Carl Jung đưa vào tâm lý học năm 1921; tâm lý học hiện đại coi hướng nội – hướng ngoại là một dải liên tục, phần đông người ta ở khoảng giữa.
Hướng nội khác nhút nhát thế nào?
Nhút nhát là nỗi sợ bị đánh giá khi giao tiếp, còn hướng nội là cách một người nạp và tiêu năng lượng. Người hướng nội có thể nói chuyện rất tự tin nhưng sau đó cần yên tĩnh; người hướng ngoại cũng có thể nhút nhát.
JOMO là gì?
JOMO là viết tắt của "joy of missing out", tức niềm vui khi bỏ lỡ, dùng như cặp đối với FOMO (nỗi sợ bỏ lỡ). Nó chỉ cảm giác thoải mái khi tự chọn ở nhà, nghỉ ngơi thay vì đi theo mọi cuộc tụ tập.
Từ chối lời rủ đi chơi tối thứ Sáu thế nào cho khéo?
Nói thật và ngắn gọn rằng mình mệt, muốn nghỉ, kèm một đề nghị gặp lúc khác cụ thể như sáng Chủ nhật đi cà phê. Với dịp quan trọng thì có thể đến một lúc rồi về, báo trước giờ về để không ai giữ.
