Chưa có bằng chứng vững nào cho thấy thứ Sáu ngày 13 nhiều tai nạn, nhiều ca nhập viện hơn ngày thường. Vài nghiên cứu nhỏ từng ghi nhận chênh lệch, nổi tiếng nhất là bài trên tạp chí y khoa BMJ năm 1993, nhưng mẫu của chúng rất nhỏ và chính tác giả viết với giọng nửa đùa. Các nghiên cứu lớn hơn về cấp cứu, giao thông, bảo hiểm phần lớn không thấy khác biệt, có nơi còn thấy ít sự cố hơn.
Câu hỏi nghe đơn giản nhưng khó đo
Muốn biết thứ Sáu 13 có "xui" hơn không, phải so nó với một ngày tương đương. So với thứ Hai thì không công bằng, vì thứ Sáu vốn có nhịp sinh hoạt khác: người ta đi chơi tối nhiều hơn, đường đông vào giờ tan làm, có nơi bắt đầu kỳ nghỉ. Cách hợp lý là so thứ Sáu ngày 13 với các thứ Sáu khác, ví dụ thứ Sáu ngày 6 hoặc ngày 20 cùng tháng.
Khó thứ hai là số lần quá ít. Mỗi năm chỉ có một đến ba thứ Sáu 13. Mười năm gom được khoảng hai mươi ngày. Với số ngày ít như vậy, chỉ một vụ tai nạn lớn, một trận mưa bão, một kỳ lễ trùng ngày cũng đủ làm kết quả lệch hẳn.
Nghiên cứu BMJ năm 1993: nổi tiếng nhưng đừng trích như bằng chứng
Năm 1993, tạp chí y khoa BMJ của Anh đăng bài "Is Friday the 13th bad for your health?" của Scanlon và cộng sự. Nhóm tác giả so sánh lưu lượng xe trên một đoạn đường cao tốc và số ca nhập viện do tai nạn giao thông ở một khu vực phía tây nam London, giữa các thứ Sáu ngày 6 và thứ Sáu ngày 13 trong vài năm.
Kết quả họ ghi lại: thứ Sáu 13 có ít xe hơn một chút, nhưng số ca nhập viện vì tai nạn lại cao hơn. Họ kết luận nửa đùa rằng ở nhà có lẽ an toàn hơn.
Vì sao không nên dùng bài này làm bằng chứng?
- Mẫu rất nhỏ: chỉ vài cặp ngày, ở một khu vực, số ca nhập viện tuyệt đối ít. Chênh lệch vài ca có thể hoàn toàn do ngẫu nhiên.
- Giọng văn đùa: bài đăng trong số báo cuối năm, nơi BMJ có truyền thống đăng các nghiên cứu vui, nghiêm túc về phương pháp nhưng chọn đề tài giải trí. Chính các tác giả không có ý chứng minh mê tín là đúng.
- Không lặp lại được: các nghiên cứu sau với mẫu lớn hơn không cho ra kết quả tương tự.
Bài BMJ 1993 vẫn đáng đọc như một ví dụ về cách nhà khoa học chơi đùa với câu hỏi dân gian. Chỉ là nó hay bị cắt bỏ phần "nửa đùa" khi lan trên mạng.
Các hướng nghiên cứu khác đã tìm thấy gì
| Hướng nghiên cứu | Kết quả chung được ghi nhận | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ca cấp cứu, nhập viện | Nhiều nghiên cứu ở bệnh viện các nước không thấy tăng số ca vào thứ Sáu 13 | Số ngày so sánh ít, kết quả khác nhau theo nơi |
| Kết quả phẫu thuật | Các so sánh về biến chứng, tử vong sau mổ không thấy thứ Sáu 13 tệ hơn | Bệnh viện vẫn vận hành bình thường vào ngày này |
| Tai nạn giao thông | Kết quả lẫn lộn: có nghiên cứu ở Bắc Âu ghi nhận chênh lệch nhỏ ở một nhóm người, nhiều nghiên cứu khác không thấy gì | Số vụ tuyệt đối nhỏ, dễ ra kết quả ngẫu nhiên |
| Thống kê bảo hiểm | Có báo cáo của giới bảo hiểm ở châu Âu ghi nhận số vụ báo tai nạn, hoả hoạn, trộm cắp vào thứ Sáu 13 không cao hơn, thậm chí thấp hơn | Có thể do người ta cẩn thận hơn, đi lại ít hơn |
Nhìn tổng thể, bức tranh nghiêng hẳn về phía "không khác biệt có ý nghĩa". Những kết quả lẻ tẻ cho thấy chênh lệch thường đến từ mẫu nhỏ và chưa được xác nhận lại.
Nếu có chênh lệch, nguyên nhân có thể là gì
Người ta thay đổi hành vi
Một số người tránh đi xa, tránh lái xe vào thứ Sáu 13. Đường vắng hơn có thể làm số tai nạn giảm. Ngược lại, người vẫn phải ra đường mà lòng bất an có thể kém tập trung. Hai hiệu ứng này kéo theo hai hướng ngược nhau, nên rất khó tách bạch.
Lo lắng làm người ta vụng
Một giả thuyết cho rằng nếu thứ Sáu 13 có thêm sự cố, thì đó là vì nỗi lo làm người tin mê tín lóng ngóng hơn, chứ không phải vì bản thân ngày ấy. Nếu đúng, đây là ví dụ về lời tiên tri tự ứng nghiệm. Giả thuyết này hợp lý nhưng chưa được chứng minh bằng dữ liệu lớn.
Chỉ là ngẫu nhiên
Khi có hàng trăm người so hàng trăm chỉ số (tai nạn, nhập viện, cháy nổ, chứng khoán…) trên một nhóm ngày nhỏ, chắc chắn sẽ có vài chỉ số "lệch" chỉ do may rủi thống kê. Báo chí thích đăng các kết quả lệch, nên người đọc thấy chúng nhiều hơn các kết quả "không có gì".
Đọc một bản tin "thứ Sáu 13 tai nạn tăng vọt" thế nào
- So với ngày nào? Phải là thứ Sáu khác, không phải ngày trung bình của tuần.
- Bao nhiêu ngày, bao nhiêu ca? Vài ngày và vài chục ca thì chưa nói được gì.
- Đã có ai lặp lại chưa? Một nghiên cứu đơn lẻ, nhất là nghiên cứu vui, chưa phải kết luận.
- Có yếu tố trùng ngày không? Thời tiết xấu, kỳ nghỉ, sự kiện lớn có thể là nguyên nhân thật.
- Nguồn gốc con số: nếu bản tin không nói rõ ai đo và đo thế nào, hãy coi như chưa có số liệu.
Năm câu hỏi này dùng được cho mọi bản tin kiểu "ngày X nguy hiểm hơn", từ trăng tròn tới ngày đầu tuần.
Góc nhìn hôm nay: an toàn mỗi ngày, không riêng thứ Sáu 13
Nếu thứ Sáu nào cũng là tối nhóm bạn tụ tập, thì điều đáng lo không phải con số 13 mà là chuyện về khuya, đường đông, người mệt sau một tuần làm việc. Những nguyên tắc cũ vẫn đúng mọi ngày: đã uống rượu bia thì không lái xe, về khuya thì đi chung hoặc gọi xe, nhắn nhau khi đã về tới nhà. Tối thứ Sáu 13 cũng chỉ cần chừng ấy.
Ai thích tìm hiểu thêm có thể đọc các bài nhập môn về thống kê y tế, nhất là phần nói về cỡ mẫu và kiểm định nhiều lần. Đó là chìa khoá để không bị dắt mũi bởi những con số giật gân, với thứ Sáu 13 hay bất kỳ ngày nào.
Câu hỏi thường gặp
Thứ Sáu ngày 13 có nhiều tai nạn hơn không?
Chưa có bằng chứng vững cho điều đó. Vài nghiên cứu nhỏ ghi nhận chênh lệch, nhưng các nghiên cứu lớn hơn về cấp cứu và bảo hiểm phần lớn không thấy khác biệt, có nơi còn thấy ít sự cố hơn.
Nghiên cứu BMJ năm 1993 về thứ Sáu ngày 13 nói gì?
Bài của Scanlon và cộng sự so sánh lưu lượng xe và ca nhập viện do tai nạn giữa thứ Sáu ngày 6 và thứ Sáu ngày 13 ở một khu vực gần London. Họ ghi nhận ít xe hơn nhưng nhiều ca nhập viện hơn, song mẫu rất nhỏ và bài viết mang giọng nửa đùa, không nên coi là bằng chứng.
Vì sao có người thấy thứ Sáu 13 xui hơn thật?
Vì người ta để ý và nhớ dai những chuyện không may xảy ra đúng ngày ấy, còn chuyện suôn sẻ thì quên. Nỗi lo cũng có thể làm người tin mê tín kém tập trung hơn, dễ vụng về hơn.
Có nên tránh đi xa, phẫu thuật vào thứ Sáu ngày 13?
Không cần, nếu chỉ vì ngày. Các so sánh về kết quả phẫu thuật và tai nạn chưa cho thấy ngày này nguy hiểm hơn. Điều quan trọng là các nguyên tắc an toàn thường ngày như nghỉ ngơi đủ và không lái xe khi đã uống rượu bia.
Thứ Sáu ngày 13 có ít tai nạn hơn không?
Có báo cáo của giới bảo hiểm ở châu Âu ghi nhận số vụ báo sự cố vào ngày này không cao hơn, thậm chí thấp hơn ngày thường. Một giải thích hợp lý là người ta cẩn thận hơn và đi lại ít hơn, nhưng đây cũng chưa phải kết luận chắc chắn.
