Khi xem chung với trẻ em và người lớn tuổi, bản lồng tiếng hoặc thuyết minh thường hợp hơn cho trẻ chưa đọc nhanh và cho ông bà mắt kém, còn phụ đề hợp với người lớn muốn nghe giọng diễn viên gốc. Với nhóm lẫn nhiều lứa tuổi, cách dung hoà hay dùng là chọn bản lồng tiếng nhưng vẫn bật phụ đề tiếng Việt cỡ chữ to, để người nghe kém có chữ đọc kèm và trẻ đang tập đọc có thêm chữ để nhìn.
Ba cách đưa phim nước ngoài tới người Việt
Trước khi chọn, nên phân biệt ba cách mà người xem Việt Nam đã quen:
| Cách | Là gì | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Phụ đề | Giữ tiếng gốc, lời dịch hiện chữ ở mép dưới màn hình | Nghe được giọng, cách diễn của diễn viên; bản dịch thường sát hơn | Phải đọc nhanh, khó với trẻ nhỏ và người mắt kém; mắt rời khỏi hình |
| Lồng tiếng | Diễn viên lồng tiếng thay toàn bộ lời thoại bằng tiếng Việt, nhiều giọng | Không cần đọc, mắt được tự do xem hình | Mất giọng gốc; chất lượng tuỳ đội lồng tiếng; câu đùa chơi chữ khó giữ |
| Thuyết minh | Một hoặc hai giọng đọc tiếng Việt đè lên, tiếng gốc vẫn nghe nhỏ phía sau | Quen thuộc với nhiều người lớn tuổi vì truyền hình dùng nhiều; không cần đọc | Một giọng đọc cho mọi nhân vật nên khó phân biệt ai nói; cảm xúc bị san phẳng |
Thuyết minh là cách khá đặc trưng ở Việt Nam và một vài nước như Ba Lan. Nhiều ông bà đã quen xem phim truyền hình nước ngoài theo kiểu này nhiều chục năm, nên với họ, nó tự nhiên hơn phụ đề.
Thế giới chọn thế nào
Ở châu Âu, có sự chia đôi khá rõ. Các nước có thị trường lớn như Đức, Pháp, Ý, Tây Ban Nha có truyền thống lồng tiếng lâu đời; nhiều nước nhỏ hơn như Hà Lan, các nước Bắc Âu, Bồ Đào Nha lại quen xem phụ đề. Lý do thường được nêu là chuyện chi phí và lịch sử: lồng tiếng tốn kém, chỉ đáng làm khi có đông khán giả, còn ở nước nhỏ thì phụ đề rẻ hơn nhiều. Người ta cũng hay nhận xét rằng trẻ em ở các nước quen phụ đề thường tiếp xúc với tiếng Anh sớm hơn qua phim, dù việc giỏi ngoại ngữ còn do nhiều yếu tố khác.
Không có cách nào đúng cho mọi nơi. Với một tối thứ Sáu có cả trẻ em và người lớn tuổi, câu hỏi chỉ là ai đang ngồi trong phòng.
Khi có trẻ em
Trẻ chưa đọc kịp phụ đề
Phụ đề chạy theo nhịp thoại, mỗi dòng chỉ hiện vài giây. Trẻ mới vào lớp Một, lớp Hai thường chưa đọc kịp, và khi cố đọc thì lại bỏ lỡ hình. Với trẻ dưới khoảng tám, chín tuổi, bản lồng tiếng là lựa chọn dễ chịu nhất, nhất là phim hoạt hình.
Trẻ đang tập đọc
Với trẻ đã đọc được nhưng còn chậm, có một cách nhiều gia đình thấy hữu ích: xem bản lồng tiếng Việt kèm phụ đề tiếng Việt. Tiếng và chữ khớp nhau giúp trẻ nhìn mặt chữ một cách tự nhiên. Một số chương trình giáo dục ở Ấn Độ từng dùng phụ đề cùng ngôn ngữ cho các bài hát trên truyền hình với mục đích hỗ trợ đọc. Không cần ép trẻ đọc, chỉ để chữ có đó.
Trẻ lớn hơn
Trẻ từ khoảng mười tuổi, đọc nhanh, có thể xem phụ đề. Phim tiếng Anh là cơ hội để trẻ nghe giọng thật. Nếu trẻ thích, thử xem lại một phim đã biết nội dung với phụ đề tiếng Anh: đã biết chuyện thì trẻ không sợ lạc.
Khi có người lớn tuổi
Ông bà gặp hai khó khăn cùng lúc: mắt kém đi khiến phụ đề nhỏ khó đọc, và tai kém đi khiến lời thoại lẫn với nhạc nền. Vài điều chỉnh giúp nhiều:
- Cỡ chữ phụ đề to hơn mặc định, chữ trắng trên nền hộp đen mờ. Phần lớn TV, máy phát và nền tảng có bản quyền cho phép chỉnh cỡ chữ, màu, nền phụ đề trong phần cài đặt.
- Cho ông bà ngồi gần và chính giữa, không ngồi lệch góc. Ngồi lệch, chữ nhỏ và tối hơn.
- Bật chế độ thoại rõ nếu loa hay TV có; giảm nhạc nền, tăng tiếng nói.
- Bật phụ đề cả khi xem phim Việt. Nghe giọng vùng miền khác, lời thoại nói nhanh, cảnh ồn, người nghe kém sẽ cảm ơn dòng chữ này.
- Hỏi thẳng ông bà thích kiểu nào. Có người quen thuyết minh, có người lại thích nghe giọng gốc. Đừng đoán.
Phụ đề cho người nghe kém
Một số phim có loại phụ đề dành cho người khiếm thính hoặc nghe kém, thường ghi ký hiệu như CC hoặc SDH. Ngoài lời thoại, loại này ghi cả âm thanh quan trọng như tiếng cửa đóng, tiếng chuông, nhạc dồn dập, và ghi tên người nói khi họ ở ngoài khung hình. Với ông bà nghe kém, hay với phòng đông người ồn ào, đây là lựa chọn rất đáng thử.
Nhóm lẫn nhiều lứa tuổi: chọn theo thành phần
| Ai trong phòng | Gợi ý |
|---|---|
| Chỉ người lớn đọc tốt | Phụ đề, giữ tiếng gốc |
| Người lớn và trẻ dưới 8 tuổi | Lồng tiếng; nếu là phim hoạt hình thì càng nên lồng tiếng |
| Người lớn và trẻ đang tập đọc | Lồng tiếng kèm phụ đề tiếng Việt |
| Có ông bà mắt kém, nghe kém | Lồng tiếng hoặc thuyết minh, kèm phụ đề cỡ to; chế độ thoại rõ |
| Đủ mọi lứa tuổi | Lồng tiếng kèm phụ đề tiếng Việt cỡ to; chọn phim ít thoại, nhiều hình |
Phim ít thoại là bí quyết hay bị bỏ qua. Phim hoạt hình nhiều hình ảnh, phim tài liệu thiên nhiên, phim gần như không lời thoại của Charlie Chaplin như Thời đại tân tiến (Modern Times, 1936) đều ai cũng xem được, không cần chọn giữa phụ đề và lồng tiếng.
Những lỗi kỹ thuật hay gặp
- Phụ đề lệch tiếng: chữ hiện trước hoặc sau lời nói. Nhiều máy phát có mục chỉnh độ trễ phụ đề. Kiểm tra trước khi khách đến.
- Phụ đề bị cắt khi máy chiếu đặt thấp, hình tràn xuống sàn, hoặc đầu người ngồi hàng trước che mép dưới. Nâng máy, hoặc đẩy phụ đề lên cao hơn trong cài đặt nếu có.
- Bản lồng tiếng và phụ đề dịch khác nhau: lời nói một đằng, chữ một nẻo. Điều này bình thường vì hai bản dịch làm riêng; báo trước với người xem để khỏi bối rối.
- Phụ đề ba dòng, chữ dày đặc: thường là bản dịch kém. Nếu có lựa chọn, tìm bản khác.
Góc nhìn hôm nay: một phim, hai lần xem
Với phim thật sự hay, có thể xem hai lần: bản lồng tiếng chiều thứ Bảy cùng trẻ con và ông bà, bản phụ đề tối thứ Sáu với nhóm bạn. Trẻ được xem trọn vẹn không phải gắng đọc, người lớn được nghe giọng diễn viên gốc. Và khi hai thế hệ cùng bàn về một bộ phim mà mỗi bên xem một kiểu, đôi khi họ nhận ra lời dịch đã làm câu chuyện khác đi theo những cách rất thú vị.
Câu hỏi thường gặp
Xem phim với trẻ em nên chọn phụ đề hay lồng tiếng?
Với trẻ dưới khoảng tám, chín tuổi, lồng tiếng thường hợp hơn vì trẻ chưa đọc kịp phụ đề. Trẻ đang tập đọc có thể xem lồng tiếng kèm phụ đề tiếng Việt. Trẻ lớn đọc nhanh thì xem phụ đề được.
Thuyết minh khác lồng tiếng thế nào?
Lồng tiếng thay toàn bộ lời thoại bằng giọng tiếng Việt của nhiều diễn viên. Thuyết minh chỉ có một hoặc hai giọng đọc đè lên, tiếng gốc vẫn nghe nhỏ phía sau. Thuyết minh rất quen thuộc trên truyền hình Việt Nam.
Ông bà mắt kém xem phim phụ đề thế nào?
Tăng cỡ chữ phụ đề, chọn chữ trắng trên nền hộp đen mờ, cho ông bà ngồi gần và chính giữa. Nếu ông bà vẫn khó đọc, chọn bản lồng tiếng hoặc thuyết minh và giữ phụ đề làm chữ đọc kèm.
Phụ đề CC hay SDH là gì?
Đó là phụ đề cho người khiếm thính hoặc nghe kém. Ngoài lời thoại, nó ghi cả âm thanh quan trọng và tên người nói khi họ ở ngoài khung hình. Loại phụ đề này cũng hữu ích khi phòng đông người, ồn ào.
Có nên bật phụ đề khi xem phim tiếng Việt?
Có, nhất là khi có người lớn tuổi nghe kém, phim có giọng vùng miền khác hoặc phòng ồn. Phụ đề giúp không ai phải hỏi lại và chủ nhà không phải vặn loa quá to.
