Bàn phim sau khi xem dễ vào chuyện nhất khi đi theo bốn tầng câu hỏi: cảm giác lúc phim hết, chi tiết đọng lại, lựa chọn của người làm phim, rồi phim nối với đời mình ra sao. Bắt đầu bằng một vòng ai cũng nói một câu, nghỉ năm phút trước khi bàn, và giữ phần trò chuyện trong khoảng hai mươi đến ba mươi phút là đủ để buổi tối có chiều sâu mà không thành giờ học.
Vì sao nên bàn phim, dù chỉ mười phút
Xem phim xong rồi ai về nhà nấy là bỏ phí nửa giá trị của đêm phim. Phần bàn sau phim là lúc người ta nhận ra bạn mình thấy những thứ mình không thấy: một chi tiết trên bàn ăn, một câu thoại lặp lại, một màu áo đổi dần qua từng cảnh. Nó cũng là lúc nhóm bạn hiểu nhau hơn, vì cách một người phản ứng với một bộ phim nói khá nhiều về họ.
Nhưng phần bàn phim cũng dễ hỏng: một người nói suốt, hai người tranh cãi, những người còn lại nhìn điện thoại. Một vài câu hỏi chuẩn bị sẵn và vài luật nhỏ sẽ giữ được nó.
Thời điểm: nghỉ năm phút rồi hãy bắt đầu
Ngay khi màn hình chạy chữ cuối phim, nhiều người còn đang trong cảm xúc, có người cần đi vệ sinh, có người muốn lấy thêm nước. Bật đèn ấm, nghỉ năm đến mười phút, rồi ngồi lại. Khoảng nghỉ này giúp người hướng nội kịp sắp xếp ý, và tránh cảnh người nói nhanh nhất định hướng cả buổi.
Với phim nặng cảm xúc, khoảng lặng ấy càng cần. Đừng vội hỏi "phim hay không" khi có người còn đang lau nước mắt.
Bốn tầng câu hỏi
Đi từ dễ tới khó, từ cảm nhận riêng tới phân tích, giúp ai cũng có chỗ để nói. Người dẫn không cần dùng hết, chỉ cần chọn một hai câu mỗi tầng.
Tầng một: cảm giác
Câu hỏi không có đáp án sai, ai cũng trả lời được:
- Lúc phim hết, cảm giác đầu tiên của bạn là gì? Một từ thôi.
- Có lúc nào bạn muốn bấm dừng, hay muốn tua nhanh không?
- Nhân vật nào bạn muốn ngồi uống trà cùng nhất? Nhân vật nào bạn muốn tránh xa?
Tầng hai: chi tiết
Kéo mọi người về những thứ cụ thể trên màn hình:
- Cảnh nào bạn còn nhớ rõ nhất, và nhớ vì hình, vì tiếng hay vì một câu thoại?
- Có đồ vật, màu sắc, âm thanh nào lặp lại nhiều lần không? Bạn nghĩ nó có nghĩa gì?
- Có chi tiết nào ở đầu phim mà tới cuối mới hiểu?
Tầng ba: lựa chọn của người làm phim
Đây là tầng biến buổi bàn phim từ "thích hay không thích" thành "vì sao phim tác động tới mình như thế":
- Vì sao phim kết thúc ở cảnh này mà không phải cảnh khác?
- Nếu được cắt bỏ mười phút, bạn cắt đoạn nào? Phim có mất gì không?
- Nhạc nền xuất hiện ở đâu, và có chỗ nào phim cố tình để im lặng?
- Phim kể theo góc nhìn của ai? Nếu kể từ góc nhìn nhân vật khác thì câu chuyện đổi thế nào?
Một ví dụ giúp nhóm hiểu tầng này: từ những năm 1920, nhà làm phim Liên Xô Lev Kuleshov đã cho thấy cùng một gương mặt diễn viên, ghép với những cảnh khác nhau, khiến khán giả đọc ra những cảm xúc khác nhau. Hiện tượng này về sau gọi là hiệu ứng Kuleshov. Nó nhắc ta rằng nhiều điều ta "cảm" được trong phim là do cách dựng, không chỉ do diễn xuất.
Tầng bốn: nối với đời
- Nếu ở vị trí nhân vật chính, bạn có làm khác không?
- Phim làm bạn nhớ tới ai, chuyện gì trong đời mình?
- Phim này mà đặt bối cảnh ở Việt Nam bây giờ thì sẽ khác ở đâu?
- Xem xong, bạn có muốn đọc, tìm hiểu thêm điều gì không?
Tầng này nên mời, không ép. Có người sẵn lòng kể chuyện riêng, có người không. Câu trả lời "mình chưa nghĩ ra" là câu trả lời hợp lệ.
Câu hỏi theo thể loại
| Thể loại | Câu hỏi gợi chuyện |
|---|---|
| Phá án | Bạn nghi ai đầu tiên, và đổi ý ở cảnh nào? Manh mối có "công bằng" với người xem không? |
| Hài | Đoạn nào cả phòng cười to nhất? Có câu đùa nào bạn thấy không ổn khi xem lại hôm nay? |
| Kinh dị | Cái gì thật sự đáng sợ trong phim: con quái vật, hay điều nó tượng trưng? |
| Hoạt hình | Có lớp nghĩa nào dành cho người lớn mà trẻ em có thể không nhận ra? |
| Phim dựa trên chuyện thật | Bạn đoán chỗ nào phim thêm thắt? Muốn kiểm chứng thì đọc ở đâu? |
| Phim nước ngoài | Chi tiết văn hoá nào lạ với bạn? Có gì giống với cách sống ở nhà mình? |
| Phim chuyển thể từ sách | Ai đã đọc sách? Phim bỏ gì, thêm gì, và có đáng không? |
Luật nhỏ để ai cũng được nói
- Vòng một câu. Mở đầu bằng một vòng, mỗi người một câu, không ai cắt ngang, không ai bình luận câu của người khác. Vòng này bảo đảm người ít nói nhất cũng đã lên tiếng.
- Bàn về phim, không bàn về người. "Mình thấy đoạn này lê thê" thay vì "sao bạn lại thích cái phim lê thê này".
- Người chọn phim nói sau cùng. Nếu họ nói trước, những người khác dễ ngại chê.
- Không cần đi đến kết luận. Hai cách hiểu khác nhau về một cái kết mở là thành công của buổi bàn phim, không phải thất bại.
- Tra cứu sau, không tra giữa chừng. Mở điện thoại để đọc lời giải thích phim trên mạng sẽ dập tắt cuộc trò chuyện ngay. Muốn tra thì để cuối buổi.
Vai người dẫn chuyện
Người dẫn thường là người chọn phim hoặc chủ nhà, nhưng việc của họ không phải là giảng. Người dẫn tốt chuẩn bị ba bốn câu hỏi, đặt câu hỏi rồi im lặng chờ, chuyển lời sang người chưa nói, và kết thúc đúng lúc. Khi thấy câu chuyện đi lạc sang chuyện công việc, chuyện thời sự, người dẫn có thể nhẹ nhàng kéo về bằng một chi tiết trong phim.
Nhóm nào thích đi sâu có thể đọc thêm sách nhập môn về ngôn ngữ điện ảnh, chẳng hạn cuốn Film Art: An Introduction của David Bordwell và Kristin Thompson, một giáo trình kinh điển ở nhiều trường điện ảnh. Không cần đọc hết; vài chương về dựng phim và âm thanh đã đủ cho nhóm có thêm từ để nói.
Khi nào nên dừng
Hai mươi đến ba mươi phút là khoảng hợp lý cho một tối thứ Sáu. Dấu hiệu nên dừng: câu chuyện lặp lại, chỉ còn hai người nói, có người bắt đầu nhìn đồng hồ. Kết thúc bằng một câu nhẹ: mỗi người gợi ý một phim muốn xem tiếp, hoặc chủ nhà nhắc lịch buổi sau. Như vậy buổi tối khép lại bằng một điều để chờ, thay vì một cuộc tranh luận chưa xong.
Góc nhìn hôm nay: hẹn xem lại sau một năm
Một bộ phim không đứng yên; người xem thì thay đổi. Một cách thú vị để thấy điều đó: khi có phim gây tranh luận nhiều nhất trong buổi, cả nhóm hẹn xem lại nó sau một năm, rồi bàn lại bằng chính bộ câu hỏi cũ. Người từng chê có khi thấy mình đã hiểu nhân vật hơn, người từng mê có khi thấy đoạn kết không còn thuyết phục. Phần bàn phim lần hai thường không còn là chuyện bộ phim, mà là chuyện một năm qua mỗi người đã khác đi thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Bàn phim sau khi xem nên hỏi gì?
Đi theo bốn tầng: cảm giác lúc phim hết, chi tiết còn nhớ, lựa chọn của người làm phim, rồi phim nối với đời mình. Mỗi tầng chọn một hai câu là đủ, bắt đầu bằng câu dễ trả lời nhất.
Làm sao để người ít nói cũng tham gia bàn phim?
Mở đầu bằng vòng một câu: mỗi người nói một câu, không ai cắt ngang hay bình luận. Nghỉ năm phút trước khi bàn cũng giúp người hướng nội kịp sắp xếp ý. Người dẫn nên chủ động chuyển lời sang người chưa nói.
Bàn phim bao lâu là vừa?
Khoảng hai mươi đến ba mươi phút cho một tối thứ Sáu. Khi câu chuyện lặp lại hoặc chỉ còn hai người nói là lúc nên khép lại, bằng một gợi ý phim cho buổi sau.
Hiệu ứng Kuleshov là gì?
Là hiện tượng cùng một gương mặt diễn viên, khi ghép với những cảnh khác nhau, khiến khán giả đọc ra cảm xúc khác nhau. Nó được gắn với các thử nghiệm dựng phim của Lev Kuleshov ở Liên Xô những năm 1920, cho thấy sức mạnh của cách dựng.
Có nên đọc giải thích phim trên mạng khi đang bàn?
Nên để cuối buổi. Tra cứu giữa chừng thường biến cuộc trò chuyện thành việc đọc ý kiến của người khác. Hai cách hiểu khác nhau trong nhóm thường thú vị hơn một lời giải thích sẵn.
