Câu lạc bộ phim, hay ciné-club, là nhóm người hẹn nhau xem phim định kỳ theo một chương trình chọn trước, có phần giới thiệu trước khi chiếu và phần bàn luận sau khi chiếu. Mô hình này hình thành ở Pháp đầu thập niên 1920 và nở rộ sau năm 1945; ngày nay, một nhóm bạn năm sáu người hoàn toàn có thể lập một ciné-club nhỏ tại nhà với nhịp hai tuần hay một tháng một buổi.
Ciné-club ra đời thế nào
Trong hai thập niên đầu, điện ảnh chủ yếu được xem như trò giải trí rẻ tiền ở hội chợ và rạp bình dân. Đầu thập niên 1920, một nhóm nhà phê bình và nghệ sĩ ở Paris bắt đầu đòi cho phim một vị trí nghệ thuật ngang với văn chương, hội hoạ. Họ cần một nơi để xem lại những phim đáng xem, nói về chúng một cách nghiêm túc.
- Louis Delluc, nhà phê bình và đạo diễn người Pháp, là người gắn liền với chữ "ciné-club": đầu những năm 1920 ông dùng tên này cho một tờ báo điện ảnh và cổ vũ các buổi chiếu kèm thảo luận.
- Ricciotto Canudo, nhà văn gốc Ý sống ở Paris, người phổ biến cách gọi điện ảnh là "nghệ thuật thứ bảy", lập một câu lạc bộ những người yêu nghệ thuật thứ bảy, quy tụ hoạ sĩ, nhà văn, nhạc sĩ cùng xem và bàn phim.
Mô hình nhanh chóng lan sang nước khác. Ở London, Film Society thành lập năm 1925, hoạt động như một câu lạc bộ hội viên, chiếu những phim hiếm có dịp ra rạp, trong đó có phim nước ngoài và phim thể nghiệm.
Thời hoàng kim sau Thế chiến
Năm 1936, Henri Langlois cùng Georges Franju và một số người khác lập Cinémathèque française ở Paris, một kho lưu trữ và chiếu phim. Đây không phải câu lạc bộ nhỏ, nhưng nó nuôi dưỡng cả một thế hệ người mê phim bằng những buổi chiếu đều đặn các phim cũ.
Sau năm 1945, phong trào ciné-club ở Pháp phát triển mạnh, với các liên đoàn câu lạc bộ phim, các buổi chiếu ở trường học, nhà máy, nhà văn hoá. Nhà phê bình André Bazin là một gương mặt tiêu biểu của phong trào: ông đi giới thiệu phim, dẫn thảo luận, và năm 1951 cùng các cộng sự sáng lập tạp chí Cahiers du cinéma. Nhiều đạo diễn của Làn sóng mới Pháp như François Truffaut lớn lên trong không khí ấy; chính Truffaut thời trẻ cũng từng tự lập một ciné-club nhỏ.
Mốc chính, tóm tắt
| Thời gian | Sự kiện |
|---|---|
| Đầu thập niên 1920 | Louis Delluc, Ricciotto Canudo khởi xướng ciné-club ở Paris |
| 1925 | Film Society thành lập ở London |
| 1936 | Henri Langlois và cộng sự lập Cinémathèque française |
| Sau 1945 | Phong trào ciné-club nở rộ ở Pháp, lan rộng khắp châu Âu |
| 1951 | Tạp chí Cahiers du cinéma ra đời, André Bazin là một người sáng lập |
| Cuối thập niên 1950 | Thế hệ Làn sóng mới Pháp, nhiều người trưởng thành từ ciné-club, bắt đầu làm phim |
Ở Việt Nam, các thành phố lớn cũng có những nhóm chiếu phim nghệ thuật, câu lạc bộ phim của sinh viên, và các buổi chiếu phim tại trung tâm văn hoá nước ngoài. Tinh thần chung vẫn là cái khung cũ: giới thiệu, chiếu, bàn luận.
Điều làm nên một ciné-club, khác một đêm phim thường
Một tối thứ Sáu xem phim với bạn bè đã vui. Ciné-club thêm vào ba thứ:
- Chương trình có chủ ý. Phim không chọn ngẫu nhiên mà theo một mùa, một chủ đề, một mạch: bốn phim của một đạo diễn, năm phim về gia đình ở năm nước.
- Phần giới thiệu ngắn trước khi chiếu. Năm đến mười phút: phim ra đời năm nào, trong hoàn cảnh nào, nên để ý điều gì. Không kể nội dung.
- Phần bàn luận sau khi chiếu. Có người dẫn, có câu hỏi, có thời gian.
Thiếu một trong ba thứ, nhóm vẫn vui nhưng gần với đêm phim hơn là câu lạc bộ phim.
Lập một ciné-club nhỏ tại nhà: từng bước
Bước 1: số người và nhịp gặp
Năm đến tám người là khoảng dễ nhất: đủ ý kiến để bàn, vừa căn hộ, vừa một cuộc trò chuyện. Nhịp hai tuần hoặc một tháng một buổi thường bền hơn mỗi tuần, vì ciné-club cần thời gian để người giới thiệu chuẩn bị. Chọn một khung cố định, ví dụ tối thứ Sáu đầu tiên của tháng, để không phải hẹn lại mỗi lần.
Bước 2: chia vai
- Người lên chương trình mùa: đề xuất chủ đề và danh sách phim cho ba đến sáu buổi tới. Vai này nên luân phiên mỗi mùa.
- Người giới thiệu: mỗi buổi một người, đọc về phim trước và nói vài phút đầu buổi.
- Chủ nhà: lo chỗ, màn hình, tiếng, kiểm tra bản phim và phụ đề.
- Người ghi sổ: ghi ngày, phim, vài ý đáng nhớ trong phần bàn luận.
Bước 3: lên một "mùa" chiếu
Mùa là cách các ciné-club truyền thống tổ chức chương trình. Một mùa bốn đến sáu phim quanh một trục giúp phần bàn luận có chiều sâu dần: buổi thứ ba bắt đầu so với buổi thứ nhất, buổi cuối nhìn lại cả mùa. Gợi ý trục cho mùa đầu: phim của một đạo diễn lớn, phim đen trắng kinh điển, phim về tuổi mới lớn ở nhiều nước, phim hoạt hình dành cho người lớn.
Bước 4: khung một buổi
| Thời gian | Việc |
|---|---|
| 19:00 – 19:30 | Đến, ăn nhẹ, ổn định chỗ |
| 19:30 – 19:40 | Người giới thiệu nói về phim |
| 19:40 – 21:30 | Chiếu phim |
| 21:30 – 21:40 | Nghỉ, bật đèn, lấy nước |
| 21:40 – 22:10 | Bàn luận |
| 22:10 | Nhắc phim buổi sau, về |
Kết thúc trước mười giờ rưỡi là phép lịch sự với hàng xóm chung cư, và giúp người ở xa về nhà không quá khuya.
Bước 5: chi phí và bản quyền
Chi phí của ciné-club nhỏ thường gồm đồ ăn nhẹ và, nếu có, phí thuê hoặc mua phim trên nền tảng có bản quyền. Cách gọn nhất là chia theo đầu người mỗi buổi, hoặc lập quỹ chung nhỏ đóng theo mùa. Ciné-club tại nhà là xem riêng tư giữa những người quen; nếu nhóm muốn mở cửa cho người lạ, bán vé hay chiếu ở quán, chiếu ở nơi công cộng thì cần quyền trình chiếu, và đó là một việc khác hẳn.
Giữ ciné-club sống qua năm đầu
- Đừng chọn mùa quá khó ngay từ đầu. Mùa đầu nên có phim dễ vào, để người mới không bỏ cuộc sau buổi hai.
- Cho phép vắng mặt. Người vắng vẫn có thể tự xem và gửi một câu vào nhóm.
- Thỉnh thoảng có buổi tự do. Ngoài mùa chính, một buổi phim nhẹ để thở.
- Mời khách đặc biệt. Một người bạn làm nghề dựng phim, dạy ngoại ngữ, từng sống ở nước có phim sẽ chiếu: họ có thể giới thiệu thay.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì để bắt đầu
Người muốn giới thiệu phim tốt hơn có thể đọc các bài phê bình của André Bazin đã được tập hợp thành sách, hoặc một giáo trình nhập môn ngôn ngữ điện ảnh. Thư viện các trường đại học có ngành điện ảnh, sân khấu thường có sách tham khảo. Các buổi chiếu phim của trung tâm văn hoá nước ngoài ở Hà Nội, TP.HCM cũng là chỗ tốt để xem một ciné-club đúng kiểu vận hành ra sao, rồi về áp dụng cho nhóm mình.
Câu hỏi thường gặp
Ciné-club là gì?
Ciné-club là câu lạc bộ phim: một nhóm hẹn nhau xem phim định kỳ theo chương trình chọn trước, có phần giới thiệu trước khi chiếu và bàn luận sau khi chiếu. Mô hình này hình thành ở Pháp đầu thập niên 1920.
Ai lập ra ciné-club đầu tiên?
Phong trào gắn với nhà phê bình Louis Delluc, người dùng chữ "ciné-club", và nhà văn Ricciotto Canudo, người lập câu lạc bộ những người yêu "nghệ thuật thứ bảy" ở Paris, đều vào đầu thập niên 1920. Gọi ai là "đầu tiên" thì tuỳ cách định nghĩa.
Câu lạc bộ phim khác đêm phim thường ở đâu?
Câu lạc bộ phim có chương trình theo chủ đề hoặc theo mùa, có người giới thiệu phim trước khi chiếu và có phần bàn luận có người dẫn. Đêm phim thường chủ yếu để xem và vui cùng nhau.
Lập câu lạc bộ phim cần bao nhiêu người?
Năm đến tám người là dễ vận hành nhất tại nhà: đủ ý kiến để bàn, vừa chỗ ngồi trong một căn hộ. Nhịp hai tuần hoặc một tháng một buổi thường bền hơn mỗi tuần.
Câu lạc bộ phim tại nhà có cần xin phép chiếu không?
Xem riêng tư giữa người quen bằng bản phim có bản quyền thì không phải là chiếu công cộng. Nếu bán vé, mời người lạ hay chiếu ở nơi công cộng thì cần quyền trình chiếu, đó là việc khác hẳn.
