Ở Việt Nam, khi ngày lễ, Tết trùng vào ngày nghỉ hằng tuần, người lao động được nghỉ bù vào ngày làm việc kế tiếp — đó là quy định tại khoản 3 Điều 111 Bộ luật Lao động 2019. Ví dụ Quốc khánh 2/9 rơi vào Chủ nhật thì người nghỉ Chủ nhật được nghỉ tiếp thứ Hai. Các nước xử lý rất khác nhau: Anh, Mỹ, Nhật, Hàn Quốc có cơ chế ngày nghỉ thay thế; Trung Quốc thì dời ngày làm sang cuối tuần để ghép kỳ nghỉ dài; còn ở Đức, Pháp, lễ rơi vào Chủ nhật thường là "mất".
Hai chuyện hay bị gộp làm một: nghỉ bù và hoán đổi ngày làm
Mỗi dịp lễ, câu hỏi "có được nghỉ bù không" thật ra thường gộp hai cơ chế khác nhau:
| Nghỉ bù | Hoán đổi ngày làm việc | |
|---|---|---|
| Khi nào xảy ra | Ngày lễ trùng vào ngày nghỉ hằng tuần | Muốn ghép ngày lễ với cuối tuần thành kỳ nghỉ liền |
| Kết quả | Có thêm một ngày nghỉ vào ngày làm việc kế tiếp | Tổng số ngày nghỉ không đổi; nghỉ một ngày làm việc, đi làm bù vào một ngày nghỉ khác (thường là thứ Bảy) |
| Căn cứ | Luật quy định, áp dụng cho người lao động nói chung | Thông báo hằng năm cho khối nhà nước; doanh nghiệp tự chọn có theo hay không |
Hiểu đúng hai chữ này giúp tránh nhiều tranh cãi ở chỗ làm. "Nghỉ bù" là quyền có thêm ngày nghỉ. "Làm bù" là chuyện đổi chỗ ngày nghỉ, không được thêm ngày nào.
Việt Nam: nghỉ bù theo Bộ luật Lao động 2019
Bộ luật Lao động 2019 quy định người lao động được nghỉ hằng tuần ít nhất 24 giờ liên tục, và nếu ngày nghỉ hằng tuần trùng với một ngày lễ, Tết được nghỉ theo luật thì được nghỉ bù vào ngày làm việc kế tiếp. Vài điểm cần để ý:
- Nghỉ bù gắn với ngày nghỉ hằng tuần của chính mình. Ngày nghỉ hằng tuần là Chủ nhật hay ngày khác là do nội quy nơi làm việc. Người nghỉ thứ Hai mà lễ rơi vào thứ Hai thì được nghỉ bù thứ Ba.
- Thứ Bảy là trường hợp hay gây thắc mắc. Với nơi làm 5 ngày theo thoả thuận, thứ Bảy có phải "ngày nghỉ hằng tuần" theo nghĩa của luật không tuỳ cách ghi trong nội quy. Cán bộ, công chức thì theo thông báo lịch nghỉ hằng năm của cơ quan quản lý nhà nước, trong đó thường ghi rõ ngày nghỉ bù khi lễ trùng thứ Bảy hoặc Chủ nhật.
- Nghỉ bù khác với đi làm ngày lễ. Đi làm đúng ngày lễ thì được trả lương làm thêm theo mức luật định cho ngày lễ; ngày nghỉ bù không thay cho khoản đó.
Danh sách ngày lễ được nghỉ hưởng nguyên lương do luật quy định và có thể được bổ sung theo thời gian. Năm 2026, Quốc hội thông qua nghị quyết ấn định ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hoá Việt Nam, người lao động được nghỉ. Muốn biết danh sách mới nhất, nên tra văn bản gốc thay vì nhớ theo con số cũ.
Hoán đổi ngày làm: cách người Việt có kỳ nghỉ dài
Những kỳ nghỉ Tết Nguyên đán dài, hay kỳ nghỉ 30/4 – 1/5 kéo thành bốn, năm ngày, thường là kết quả của hoán đổi. Ví dụ: ngày lễ rơi vào thứ Năm, cơ quan nhà nước được nghỉ luôn thứ Sáu để nối với cuối tuần, rồi đi làm bù vào một ngày thứ Bảy khác trong tháng. Phương án hoán đổi được Thủ tướng đồng ý và thông báo trước cho khối nhà nước mỗi năm; doanh nghiệp có thể theo hoặc không, tuỳ thoả thuận với người lao động.
Người làm doanh nghiệp vì vậy hay "lệch nhịp" với bạn bè làm nhà nước: người nghỉ năm ngày, người chỉ nghỉ ba. Muốn hẹn nhóm bạn đi đâu dịp lễ, câu đầu tiên nên hỏi là "chỗ bạn nghỉ mấy ngày".
Anh và Mỹ: ngày nghỉ thay thế
Ở Anh, khi một ngày lễ chung (bank holiday) như Giáng sinh hay ngày đầu năm rơi vào thứ Bảy hoặc Chủ nhật, sẽ có một "ngày thay thế" (substitute day), thường là thứ Hai kế tiếp. Nếu cả Giáng sinh lẫn Boxing Day đều rơi vào cuối tuần thì ngày thay thế dồn sang thứ Hai và thứ Ba. Lịch các ngày lễ được chính phủ công bố trước nhiều năm.
Ở Mỹ, với các ngày lễ liên bang, quy tắc cho nhân viên liên bang khá gọn: lễ rơi vào thứ Bảy thì nghỉ thứ Sáu trước đó; rơi vào Chủ nhật thì nghỉ thứ Hai sau đó. Ví dụ Quốc khánh 4/7 rơi vào thứ Bảy thì nghỉ thứ Sáu 3/7. Doanh nghiệp tư nhân không bị buộc theo, nhưng nhiều nơi làm giống để khớp với ngân hàng, cơ quan.
Phần lớn ngày lễ liên bang ở Mỹ lại cố định vào thứ Hai từ trước, nên chuyện trùng cuối tuần chỉ còn xảy ra với vài ngày có ngày tháng cố định. Câu chuyện dời lễ sang thứ Hai có một bài riêng trong danh mục này.
Nhật Bản và Hàn Quốc: luật hoá ngày nghỉ bù
Nhật Bản có chế độ "ngày nghỉ chuyển" (furikae kyūjitsu) từ năm 1973: ngày lễ quốc gia rơi vào Chủ nhật thì ngày thường gần nhất sau đó không phải ngày lễ sẽ thành ngày nghỉ. Lễ rơi vào thứ Bảy thì không có ngày bù. Nhật còn một luật nhỏ thú vị: một ngày thường bị "kẹp" giữa hai ngày lễ cũng trở thành ngày nghỉ. Nhờ đó, có những năm tháng 9 xuất hiện chuỗi nghỉ dài mà người Nhật gọi đùa là "Tuần lễ Bạc", đối xứng với Tuần lễ Vàng đầu tháng 5.
Hàn Quốc áp dụng ngày nghỉ thay thế từ năm 2014, ban đầu cho Tết Seollal, Tết Chuseok và Ngày Thiếu nhi, rồi mở rộng dần sang các ngày lễ quốc gia khác trong những năm sau. Với Seollal và Chuseok, mỗi dịp nghỉ ba ngày liền, nếu một trong ba ngày trùng Chủ nhật thì có thêm một ngày nghỉ bù.
Trung Quốc: làm bù cuối tuần để có "tuần lễ vàng"
Trung Quốc đi theo hướng hoán đổi mạnh hơn cả. Từ cuối thập niên 1990, các dịp lễ lớn như Quốc khánh 1/10 và Tết Nguyên đán được ghép với cuối tuần thành kỳ nghỉ khoảng bảy ngày, gọi là "tuần lễ vàng". Cái giá là người lao động phải đi làm vào một hoặc hai ngày thứ Bảy, Chủ nhật trước hoặc sau kỳ nghỉ — cách làm gọi là "điều hưu" (tiáoxiū).
Kiểu sắp xếp này có cả người thích lẫn người phàn nàn: được một kỳ nghỉ dài để về quê, đi xa, nhưng trước đó có thể phải làm liền sáu, bảy ngày. Hằng năm, lịch điều hưu được công bố từ trước để cả nước sắp xếp.
Đức, Pháp: lễ rơi vào Chủ nhật là "mất"
Không phải nước nào cũng có nghỉ bù. Ở Đức, khi một ngày lễ rơi vào Chủ nhật, nhìn chung không có ngày thay thế. Ở Pháp cũng vậy; ngày 1/5 hay 14/7 rơi vào cuối tuần thì người làm công năm ấy coi như "kém may".
Đổi lại, người Pháp có một tập quán dân gian rất nổi tiếng: "làm cầu" (faire le pont). Khi lễ rơi vào thứ Năm, nhiều người xin nghỉ thêm thứ Sáu — tự bắc "cầu" nối lễ với cuối tuần. Đây không phải quyền theo luật mà là phép nghỉ cá nhân hoặc thoả thuận ở từng nơi làm, nhưng phổ biến đến mức tháng 5 ở Pháp, với nhiều ngày lễ dồn lại, được gọi đùa là tháng của những cây cầu.
Bảng so sánh nhanh
| Nước | Lễ trùng cuối tuần thì sao | Có ghép kỳ nghỉ dài không |
|---|---|---|
| Việt Nam | Nghỉ bù ngày làm việc kế tiếp nếu trùng ngày nghỉ hằng tuần | Có, qua hoán đổi ngày làm cho khối nhà nước |
| Anh | Ngày thay thế, thường là thứ Hai | Nhiều ngày lễ vốn đặt vào thứ Hai |
| Mỹ (liên bang) | Thứ Bảy → nghỉ thứ Sáu trước; Chủ nhật → nghỉ thứ Hai sau | Nhiều lễ cố định vào thứ Hai |
| Nhật Bản | Chủ nhật → nghỉ ngày thường kế tiếp; thứ Bảy không bù | Có, nhờ ngày kẹp giữa hai lễ cũng được nghỉ |
| Hàn Quốc | Có ngày nghỉ thay thế từ 2014, mở rộng dần | Seollal, Chuseok nghỉ ba ngày liền |
| Trung Quốc | Xử lý chủ yếu bằng điều hưu | Có, đổi lại phải làm bù cuối tuần |
| Đức, Pháp | Nhìn chung không bù | Người Pháp tự "làm cầu" bằng phép riêng |
Góc nhìn hôm nay: đọc lịch lễ như đọc bản đồ
Lịch nghỉ lễ năm sau thường được công bố từ cuối năm trước. Với người hay đứng ra rủ nhóm bạn, đó là tài liệu đáng đọc kỹ:
- Đầu năm, đánh dấu mọi dịp nghỉ dài và những ngày làm bù thứ Bảy. Một kỳ nghỉ bốn ngày là dịp hiếm để cả nhóm đi xa, nhưng cũng là lúc xe, chỗ ở đông nhất.
- Hỏi lịch của từng người. Người làm nhà nước, người làm doanh nghiệp, người làm ca sẽ có lịch khác nhau dù cùng một dịp lễ.
- Tận dụng ngày nghỉ bù. Một thứ Hai nghỉ bù mà nhiều người khác vẫn đi làm là dịp tốt để đi những chỗ thường đông vào cuối tuần.
- Đọc văn bản gốc. Bộ luật Lao động 2019 và thông báo nghỉ lễ hằng năm là nguồn chính xác nhất; các bài tóm tắt có thể chưa cập nhật thay đổi mới.
Câu hỏi thường gặp
Ngày lễ trùng Chủ nhật có được nghỉ bù không?
Có, nếu Chủ nhật là ngày nghỉ hằng tuần của bạn. Theo khoản 3 Điều 111 Bộ luật Lao động 2019, ngày nghỉ hằng tuần trùng với ngày lễ, Tết thì người lao động được nghỉ bù vào ngày làm việc kế tiếp, thường là thứ Hai.
Nghỉ bù và làm bù khác nhau thế nào?
Nghỉ bù là được thêm một ngày nghỉ khi ngày lễ trùng ngày nghỉ hằng tuần. Làm bù là hoán đổi: nghỉ một ngày làm việc để nối kỳ nghỉ, rồi đi làm vào một ngày nghỉ khác; tổng số ngày nghỉ không tăng.
Ngày lễ rơi vào thứ Bảy thì có được nghỉ bù không?
Tuỳ thứ Bảy có phải ngày nghỉ hằng tuần của bạn theo nội quy hay không. Với cán bộ, công chức, thông báo lịch nghỉ hằng năm thường nêu rõ ngày nghỉ bù khi lễ trùng thứ Bảy hoặc Chủ nhật; người làm doanh nghiệp nên xem nội quy và thông báo của công ty.
Ở Mỹ ngày lễ rơi vào thứ Bảy thì nghỉ ngày nào?
Với nhân viên liên bang Mỹ, lễ rơi vào thứ Bảy thì nghỉ thứ Sáu trước đó, rơi vào Chủ nhật thì nghỉ thứ Hai sau đó. Doanh nghiệp tư nhân không bắt buộc theo nhưng nhiều nơi làm giống vậy.
Furikae kyūjitsu ở Nhật là gì?
Đó là ngày nghỉ chuyển của Nhật, áp dụng từ năm 1973: khi ngày lễ quốc gia rơi vào Chủ nhật, ngày thường gần nhất sau đó không phải ngày lễ sẽ được nghỉ. Lễ rơi vào thứ Bảy thì không có ngày nghỉ chuyển.
