Đêm phim theo chủ đề là cách gom các buổi xem phim của nhóm bạn quanh một trục: một đạo diễn, một thập niên hoặc một nền điện ảnh, thường kéo dài ba đến năm buổi. Chủ đề giúp chọn phim nhanh hơn, giúp mỗi buổi soi sáng buổi trước, và cho nhóm cơ hội xem những phim kinh điển mà một mình ít ai tự bấm phát. Mấu chốt là bắt đầu bằng phim dễ vào nhất của chủ đề, không phải phim nổi tiếng nhất.
Vì sao nên có chủ đề
Đêm phim không chủ đề hay rơi vào một vòng lặp: chọn phim mới ra, phim đang được nhắc nhiều, phim "ai cũng ổn". Chủ đề phá vòng lặp ấy theo ba cách:
- Thu hẹp lựa chọn. Thay vì cả kho phim, chỉ còn mười, hai mươi phim của một đạo diễn hay một nước.
- Tạo sợi dây giữa các buổi. Xem phim thứ ba của một đạo diễn, ta bắt đầu nhận ra thói quen của người đó: cách đặt máy, những đồ vật lặp lại, kiểu nhân vật quen thuộc. Buổi bàn phim cũng sâu dần.
- Cho phim kinh điển một cơ hội. Một phim đen trắng năm 1950 khó được bấm phát vào tối thứ Sáu nếu đứng một mình. Trong một chuỗi có giới thiệu, nó trở thành một phần đáng chờ.
Kiểu thứ nhất: một đạo diễn
Đây là kiểu chủ đề dễ bắt đầu nhất, vì phim của một người thường có giọng riêng rõ. Gợi ý vài đạo diễn có nhiều phim dễ xem với nhóm chưa quen phim kinh điển:
| Đạo diễn | Phim gợi ý | Vì sao hợp nhóm bạn |
|---|---|---|
| Charlie Chaplin | The Kid (1921), City Lights (1931), Modern Times (1936) | Gần như không cần thoại, ai cũng hiểu, hài mà buồn |
| Alfred Hitchcock | Rear Window (1954), Vertigo (1958), North by Northwest (1959) | Hồi hộp, dễ đoán thử, nhiều thứ để bàn về cách dựng |
| Akira Kurosawa | Rashomon (1950), Ikiru (1952), Seven Samurai (1954) | Câu chuyện mạnh; Rashomon sinh ra cả một cách nói về nhiều góc nhìn khác nhau với cùng một sự việc |
| Miyazaki Hayao | My Neighbor Totoro (1988), Kiki's Delivery Service (1989), Spirited Away (2001) | Hoạt hình hợp mọi lứa tuổi, nhiều lớp nghĩa cho người lớn |
| Trần Anh Hùng | Mùi đu đủ xanh (1993), Xích lô (1995), Mùa hè chiều thẳng đứng (2000) | Đạo diễn gốc Việt; ba phim, ba không khí khác nhau của Việt Nam |
Vài chi tiết đáng nhắc khi giới thiệu: Rashomon đoạt giải Sư tử vàng ở Liên hoan phim Venice năm 1951, mở đường cho điện ảnh Nhật ra thế giới. Mùi đu đủ xanh nhận giải Camera vàng dành cho phim đầu tay ở Cannes năm 1993; Xích lô đoạt Sư tử vàng ở Venice năm 1995. Spirited Away đoạt giải Gấu vàng ở Berlin năm 2002 và giải Oscar cho phim hoạt hình dài.
Thứ tự xem trong chuỗi một đạo diễn
Có hai cách. Xem theo năm ra đời giúp thấy người đạo diễn trưởng thành ra sao. Xem từ phim dễ nhất tới phim khó nhất giúp nhóm không bỏ cuộc sớm. Với nhóm mới, nên chọn cách thứ hai: ví dụ với Hitchcock, mở bằng Rear Window vì nó gọn gàng, hồi hộp và chỉ diễn ra trong một căn hộ nhìn ra sân sau.
Kiểu thứ hai: một thập niên
Chủ đề theo thập niên giúp thấy một thời đại qua nhiều con mắt: cách người ta ăn mặc, nói chuyện, xây nhà, mơ ước. Vài thập niên giàu chất liệu:
- Cuối thập niên 1940 ở Ý: chủ nghĩa hiện thực mới, quay ngoài đường phố, dùng nhiều diễn viên không chuyên. Kẻ cắp xe đạp (Bicycle Thieves, 1948) của Vittorio De Sica là phim mở đầu dễ xem nhất.
- Thập niên 1950 ở Nhật: thời vàng của điện ảnh Nhật với Kurosawa và Ozu Yasujirō. Câu chuyện Tokyo (Tokyo Story, 1953) của Ozu là phim về cha mẹ già và con cái bận rộn, xem xong ai cũng muốn gọi điện về nhà.
- Cuối thập niên 1950, đầu 1960 ở Pháp: Làn sóng mới. 400 cú đấm (Les Quatre Cents Coups, 1959) của François Truffaut và À bout de souffle (1960) của Jean-Luc Godard là cặp mở đầu kinh điển.
- Thập niên 1990 ở Hồng Kông và châu Á: Trùng Khánh sâm lâm (Chungking Express, 1994) của Vương Gia Vệ, cùng nhiều phim châu Á bắt đầu có mặt ở các liên hoan quốc tế.
Một mẹo nhỏ cho chuỗi thập niên: chọn phim ở ít nhất hai nước khác nhau trong cùng thập niên. So một phim Nhật và một phim Ý cùng thời, nhóm sẽ thấy hai nơi kể chuyện đời thường theo hai cách rất khác.
Kiểu thứ ba: một nền điện ảnh
Chọn một nước và xem ba bốn phim của nhiều đạo diễn là cách mở rộng gu nhanh nhất. Vài nền điện ảnh hợp nhóm mới bắt đầu:
| Nền điện ảnh | Phim mở đầu gợi ý | Điều đáng để ý |
|---|---|---|
| Iran | Where Is the Friend's House? (1987, Abbas Kiarostami), Children of Heaven (1997, Majid Majidi) | Chuyện trẻ em, chuyện nhỏ mà nặng; nhịp chậm nhưng dễ theo |
| Ấn Độ | Pather Panchali (1955, Satyajit Ray) | Không phải phim ca múa như nhiều người nghĩ; đời sống làng quê Bengal |
| Hàn Quốc | Parasite (2019, Bong Joon-ho) | Cành cọ vàng Cannes 2019 và Oscar phim hay nhất 2020; điểm vào tốt để xem thêm phim Hàn khác |
| Việt Nam | Thương nhớ đồng quê (1995), Mùa ổi (2000) của Đặng Nhật Minh | Nông thôn và phố cũ Hà Nội qua con mắt một đạo diễn lớn của điện ảnh Việt |
Chuỗi phim Việt Nam là chủ đề nhiều nhóm bạn trẻ bỏ quên. Xem phim Việt cũ cùng nhau, bàn về những nơi còn và không còn trong phim, đôi khi gợi nhiều chuyện hơn cả phim nước ngoài.
Những chủ đề khác cho nhóm đã quen
- Đồ ăn trong phim: Tampopo (1985, Itami Jūzō) về một quán mì, Babette's Feast (1987, Gabriel Axel) về một bữa tiệc ở làng Đan Mạch. Hợp để nấu chung trước khi xem.
- Phim gốc và phim làm lại: xem hai phiên bản của cùng một câu chuyện, bàn xem bản nào giữ được điều gì.
- Chuyển thể từ sách: cả nhóm đọc một truyện ngắn hoặc tiểu thuyết ngắn trước, rồi xem phim.
- Một thành phố: những phim lấy bối cảnh ở cùng một thành phố, xem nó thay đổi qua các thời kỳ.
- Phim ngắn: một buổi năm sáu phim ngắn của các liên hoan, hợp tối thứ Sáu mệt mỏi.
Tổ chức một chuỗi chủ đề
- Một người đứng ra lên chuỗi, chọn ba đến năm phim và thứ tự xem.
- Giới thiệu năm phút đầu mỗi buổi: phim ra đời năm nào, trong hoàn cảnh nào, nên để ý điều gì. Tránh kể nội dung.
- Tìm bản phim hợp pháp: đĩa, thư viện, nền tảng có bản quyền. Nhiều phim kinh điển được phục chế và phát hành lại với chất lượng tốt; một số phim rất cũ đã hết thời hạn bảo hộ.
- Kiểm tra phụ đề trước, nhất là phim cũ, vì bản phụ đề kém có thể làm hỏng cả phim hay.
- Buổi cuối nhìn lại cả chuỗi: phim nào thích nhất, nhận ra điều gì chung, chuỗi tiếp theo là gì.
Góc nhìn hôm nay: chủ đề đầu tiên nên nhẹ
Đừng mở màn bằng chuỗi phim nghệ thuật khó nhất. Chuỗi đầu tiên nên là thứ nhóm có thể yêu ngay: hoạt hình Miyazaki, hài Chaplin, hồi hộp Hitchcock. Khi đã quen nhịp xem có chủ đề, nhóm sẽ tự muốn đi xa hơn: sang Iran, sang Ý thập niên 1940, hay quay về những bộ phim Việt Nam mà cha mẹ mình từng xem. Mỗi chuỗi phim là một chuyến đi ngắn mà không phải rời khỏi phòng khách.
Câu hỏi thường gặp
Đêm phim theo chủ đề là gì?
Là cách nhóm bạn gom các buổi xem phim quanh một trục như một đạo diễn, một thập niên hay một nền điện ảnh, thường ba đến năm buổi. Chủ đề giúp chọn phim nhanh và làm các buổi bàn phim sâu dần.
Nên bắt đầu xem phim của đạo diễn nào?
Với nhóm mới, những đạo diễn có phim dễ vào như Charlie Chaplin, Alfred Hitchcock hay Miyazaki Hayao là điểm khởi đầu tốt. Nên mở chuỗi bằng phim dễ xem nhất của họ, không nhất thiết phim nổi tiếng nhất.
Phim Việt Nam nào hợp cho đêm phim chủ đề?
Có thể làm chuỗi Trần Anh Hùng với Mùi đu đủ xanh (1993), Xích lô (1995), hoặc chuỗi Đặng Nhật Minh với Thương nhớ đồng quê (1995), Mùa ổi (2000). Xem xong có nhiều chuyện để bàn về những nơi chốn quen thuộc.
Rashomon nổi tiếng vì sao?
Rashomon (1950) của Akira Kurosawa kể một sự việc qua lời của nhiều người, mỗi lời một khác. Phim đoạt giải Sư tử vàng ở Venice năm 1951, mở đường cho điện ảnh Nhật ra thế giới.
Một chuỗi phim chủ đề nên có mấy phim?
Ba đến năm phim là vừa: đủ để thấy sợi dây chung, không quá dài để nhóm mất hứng. Buổi cuối nên dành thời gian nhìn lại cả chuỗi và chọn chủ đề tiếp theo.
