Tuần 7 ngày từng bị bỏ ít nhất hai lần ở quy mô cả nước. Cách mạng Pháp dùng tuần 10 ngày (décade) trong lịch Cộng hoà từ cuối năm 1793 đến hết năm 1805. Liên Xô thử "tuần liên tục" 5 ngày từ năm 1929, rồi tuần 6 ngày từ cuối năm 1931, trước khi quay về tuần 7 ngày năm 1940. Cả hai lần đều thất bại vì cùng một lý do: tuần lễ không chỉ là lịch làm việc, nó là nhịp sống của gia đình, tôn giáo và bạn bè.
Lịch Cộng hoà Pháp: một năm làm lại từ đầu
Những người làm Cách mạng Pháp muốn thay mọi thứ của chế độ cũ, kể cả cách đếm thời gian. Năm 1793, Quốc ước (Convention) thông qua lịch Cộng hoà, tính năm thứ nhất từ ngày 22/9/1792 — ngày tuyên bố nền Cộng hoà, cũng gần ngày thu phân.
Cấu trúc của lịch mới rất "thập phân":
- Một năm có 12 tháng, mỗi tháng đúng 30 ngày.
- Mỗi tháng chia làm 3 décade, mỗi décade 10 ngày.
- Cuối năm có thêm 5 ngày (6 ngày vào năm nhuận) làm ngày lễ, nằm ngoài các tháng.
- Mười ngày trong décade được đánh số: primidi, duodi, tridi, quartidi, quintidi, sextidi, septidi, octidi, nonidi, décadi. Ngày décadi (ngày thứ mười) là ngày nghỉ.
Tên tháng do nhà thơ Fabre d'Églantine đặt, theo thời tiết và mùa vụ ở Pháp: Vendémiaire (tháng hái nho), Brumaire (tháng sương mù), Nivôse (tháng tuyết), Germinal (tháng nảy mầm), Thermidor (tháng nóng)… Mỗi ngày trong năm còn được gắn với tên một loài cây, con vật hay nông cụ, thay cho tên các thánh trong lịch Công giáo.
Vì sao tuần 10 ngày không sống được
Một ngày nghỉ trên mười, thay vì một trên bảy
Phép tính đơn giản nhất cũng thấy vấn đề. Tuần cũ: cứ 7 ngày nghỉ 1. Tuần mới: cứ 10 ngày nghỉ 1. Số ngày nghỉ trong năm của người lao động giảm đi đáng kể, dù có thêm mấy ngày lễ cuối năm. Nhiều người tiếp tục nghỉ Chủ nhật theo nếp cũ, có nơi nghỉ cả hai ngày — lịch mới và lịch cũ chồng lên nhau.
Tôn giáo và thói quen
Chủ nhật gắn với đi lễ, với chợ, với họp mặt gia đình. Bỏ Chủ nhật là đụng vào cả một nếp sống. Ở nông thôn, sức kháng cự đặc biệt mạnh.
Lệch với phần còn lại của châu Âu
Thương nhân, nhà ngoại giao phải quy đổi ngày liên tục giữa lịch Pháp và lịch Gregory của các nước láng giềng. Tháng 30 ngày đều đặn trên giấy, nhưng trong buôn bán thì là thêm một lớp rắc rối.
Sau khi Napoléon ký Thoả ước với Toà Thánh (1801), Chủ nhật được trả lại vị trí ngày nghỉ. Lịch Cộng hoà chính thức bị bãi bỏ, nước Pháp quay về lịch Gregory từ ngày 1/1/1806. Cùng thời đó, Pháp còn thử "giờ thập phân" — một ngày 10 giờ, mỗi giờ 100 phút — nhưng thử nghiệm này dừng sớm hơn nhiều.
Liên Xô: tuần liên tục để nhà máy không bao giờ dừng
Liên Xô chuyển sang lịch Gregory năm 1918, vẫn dùng tuần 7 ngày. Năm 1929, trong cao trào công nghiệp hoá, chính quyền áp dụng chế độ gọi là nepreryvka — "làm việc liên tục".
Tuần 5 ngày (1929–1931)
Ý tưởng: nhà máy chạy mọi ngày, không có ngày nghỉ chung. Người lao động chia thành năm nhóm, mỗi nhóm được gán một màu. Mỗi người làm bốn ngày, nghỉ một ngày, nhưng ngày nghỉ của các nhóm lệch nhau, nên ngày nào cũng có bốn phần năm lực lượng đi làm. Ngày tháng vẫn theo lịch Gregory; chỉ có chu kỳ làm – nghỉ là đổi.
Vấn đề hiện ra ngay trong đời sống: vợ làm nhóm này, chồng làm nhóm khác, con đi học theo lịch khác nữa. Một gia đình có thể không có ngày nào nghỉ chung. Bạn bè khó hẹn gặp. Những người theo đạo mất ngày đi lễ. Nhiều tài liệu cũng ghi nhận máy móc chạy liên tục thiếu thời gian bảo dưỡng.
Tuần 6 ngày (1931–1940)
Cuối năm 1931, Liên Xô chuyển sang tuần 6 ngày với ngày nghỉ chung: các ngày 6, 12, 18, 24 và 30 của mỗi tháng. Gia đình lại có ngày nghỉ chung, nhưng ngày nghỉ ấy hiếm khi trùng Chủ nhật, và tháng 31 ngày thì có những quãng làm liền dài hơn.
Trở về tuần 7 ngày (1940)
Giữa năm 1940, Liên Xô quay về tuần 7 ngày với Chủ nhật là ngày nghỉ. Hơn mười năm thử nghiệm khép lại.
Bảng so sánh các lần thử bỏ tuần 7 ngày
| Pháp | Liên Xô (đợt 1) | Liên Xô (đợt 2) | |
|---|---|---|---|
| Thời gian | Cuối 1793 – hết 1805 | 1929 – 1931 | 1931 – 1940 |
| Độ dài chu kỳ | 10 ngày | 5 ngày | 6 ngày |
| Ngày nghỉ | Chung: décadi | Lệch theo nhóm | Chung: ngày 6, 12, 18, 24, 30 |
| Mục tiêu | Xoá dấu vết chế độ cũ và giáo hội, hợp lý hoá theo hệ thập phân | Nhà máy chạy liên tục | Giữ năng suất, trả lại ngày nghỉ chung |
| Điểm vấp chính | Ít ngày nghỉ hơn, đụng tôn giáo, lệch với láng giềng | Gia đình, bạn bè không có ngày nghỉ chung | Không trùng Chủ nhật, lệch với thế giới |
Những lần khác: lịch thế giới và các chu kỳ song song
Thế kỷ 20 còn có những đề xuất cải cách lịch ở quy mô quốc tế. Một phương án nổi tiếng, thường gọi là "Lịch Thế giới", đề nghị đặt một ngày cuối năm nằm ngoài tuần để mọi năm đều bắt đầu cùng một thứ. Ý tưởng được đem ra bàn ở các diễn đàn quốc tế nhưng không được thông qua; một trong những phản đối mạnh nhất đến từ các cộng đồng tôn giáo, vì ngày "ngoài tuần" sẽ làm đứt chu kỳ bảy ngày của ngày Sabát và Chủ nhật.
Ở một số nơi, tuần 7 ngày không bị thay mà chạy song song với chu kỳ khác. Ở Java, chu kỳ năm ngày của các phiên chợ vẫn được dùng cùng tuần lễ. Lịch truyền thống ở Bali có nhiều "tuần" dài ngắn khác nhau chạy đồng thời. Những hệ thống ấy cho thấy con người hoàn toàn sống được với nhiều nhịp cùng lúc — miễn là không ai bị tước mất ngày nghỉ chung.
Góc nhìn hôm nay: bài học cho một nhóm bạn
Bài học lớn nhất từ hai cuộc thử nghiệm là: ngày nghỉ chỉ có giá trị trọn vẹn khi nghỉ cùng nhau. Tuần liên tục của Liên Xô không làm ai mất ngày nghỉ, nhưng làm mất ngày nghỉ chung — và chính điều đó khiến nó bị ghét.
Một nhóm bạn có người làm ca, người làm giờ hành chính, người làm tự do cũng đang sống trong một phiên bản thu nhỏ của nepreryvka. Vài cách xử lý rút ra từ lịch sử:
- Chọn một mốc chung cố định (ví dụ tối thứ Sáu đầu tháng) thay vì mỗi lần một ngày khác.
- Luân phiên ngày họp mặt giữa cuối tuần và giữa tuần, để người làm ca cuối tuần không bị bỏ rơi mãi.
- Đừng "tối ưu" quá: một lịch hợp lý trên giấy mà không ai theo được thì cũng như lịch Cộng hoà.
Ai muốn xem tận mắt, các bảo tàng lịch sử ở Pháp có lưu tờ lịch Cộng hoà và đồng hồ giờ thập phân; các sách về lịch sử lịch pháp và về đời sống thường ngày ở Liên Xô thời kỳ đầu đều có chương riêng về hai cuộc thử nghiệm này.
Câu hỏi thường gặp
Lịch Cách mạng Pháp có mấy ngày một tuần?
Lịch Cộng hoà Pháp chia mỗi tháng 30 ngày thành ba décade, mỗi décade 10 ngày. Ngày thứ mười, décadi, là ngày nghỉ. Lịch này dùng từ cuối năm 1793 đến hết năm 1805.
Vì sao lịch Cộng hoà Pháp bị bãi bỏ?
Người lao động có ít ngày nghỉ hơn, lịch mới đụng chạm nếp đi lễ Chủ nhật, và lệch với lịch của các nước láng giềng. Sau Thoả ước năm 1801 với Toà Thánh, Chủ nhật được khôi phục; Pháp trở lại lịch Gregory từ 1/1/1806.
Tuần 5 ngày ở Liên Xô vận hành thế nào?
Từ năm 1929, người lao động chia thành năm nhóm, mỗi người làm bốn ngày nghỉ một ngày, nhưng ngày nghỉ các nhóm lệch nhau để nhà máy chạy liên tục. Hệ quả là nhiều gia đình không có ngày nghỉ chung.
Liên Xô quay lại tuần 7 ngày khi nào?
Sau giai đoạn tuần 6 ngày với ngày nghỉ chung vào các ngày 6, 12, 18, 24, 30 hằng tháng, Liên Xô trở lại tuần 7 ngày với Chủ nhật là ngày nghỉ vào giữa năm 1940.
Có nước nào đang dùng tuần khác 7 ngày không?
Hầu như mọi nước dùng tuần 7 ngày cho công việc và hành chính. Một số nơi như Java hay Bali vẫn giữ các chu kỳ truyền thống chạy song song với tuần lễ, chủ yếu cho lịch chợ, nghi lễ và chọn ngày.