Không phải nước phương Tây nào cũng kiêng thứ Sáu ngày 13. Ở Tây Ban Nha, nhiều nước Mỹ Latinh và Hy Lạp, ngày bị coi là xui là thứ Ba ngày 13; còn ở Ý, ngày người ta ngại là thứ Sáu ngày 17. Mỗi nơi chọn ngày kiêng theo lịch sử, ngôn ngữ và tôn giáo riêng, nên cùng một tờ lịch mà ba nước có ba "ngày xui" khác nhau.
Bức tranh chung: ba ngày xui, ba vùng văn hoá
| Vùng | Ngày kiêng | Gọi là | Gốc hay được giải thích |
|---|---|---|---|
| Anh, Mỹ, phần lớn các nước nói tiếng Anh; Đức, Pháp, Bồ Đào Nha, Brazil… | Thứ Sáu ngày 13 | Friday the 13th, vendredi 13, sexta-feira 13 | Thứ Sáu ngày Chúa chịu nạn + số 13 "dư một" |
| Tây Ban Nha, nhiều nước Mỹ Latinh nói tiếng Tây Ban Nha | Thứ Ba ngày 13 | martes trece | Thứ Ba mang tên thần chiến tranh Mars + số 13 |
| Hy Lạp | Thứ Ba, nhất là thứ Ba ngày 13 | Tríti dekatreís | Thứ Ba gắn với ngày Constantinople thất thủ năm 1453 |
| Ý | Thứ Sáu ngày 17 | venerdì diciassette | Số La Mã XVII đảo chữ thành VIXI, "ta đã sống" (tức đã chết) |
Bảng chỉ là nét chính. Trong mỗi nước luôn có người kiêng, người không, và nhiều người biết cả hai ngày nhờ phim ảnh.
Thứ Ba ngày 13 ở Tây Ban Nha và Mỹ Latinh
Thứ Ba: ngày của thần chiến tranh
Trong tiếng Tây Ban Nha, thứ Ba là martes, bắt nguồn từ tiếng Latinh Martis dies, "ngày của Mars". Mars là thần chiến tranh của người La Mã, gắn với bạo lực, đổ máu và xung đột. Vì vậy, trong cách nghĩ dân gian, thứ Ba là ngày nóng nảy, dễ sinh chuyện, không hợp để khởi đầu điều tốt lành.
Câu tục ngữ ai cũng biết
Người Tây Ban Nha có câu tục ngữ quen thuộc: "En martes, ni te cases ni te embarques", nghĩa là "Thứ Ba, đừng cưới vợ gả chồng, cũng đừng lên thuyền đi xa". Câu này cho thấy thứ Ba bị kiêng từ lâu trong đời sống thường ngày, độc lập với số 13. Khi gặp thêm con số 13 vốn đã mang tiếng xấu khắp châu Âu, thứ Ba ngày 13 thành ngày kiêng "kép".
Ngày ấy được sống thế nào
Ở các nước nói tiếng Tây Ban Nha, cứ tới martes 13 thì báo chí, truyền hình nhắc lại mê tín, nhiều người đùa nhau cẩn thận, có người hoãn việc lớn. Khi văn hoá đại chúng Mỹ lan tới, nhiều người trẻ biết thêm cả thứ Sáu ngày 13, nhưng với số đông, ngày kiêng "của mình" vẫn là thứ Ba.
Hy Lạp: thứ Ba và ngày thành Constantinople thất thủ
Ở Hy Lạp, thứ Ba gọi là Tríti, nghĩa đen là "ngày thứ ba" (đếm từ Chủ nhật). Người Hy Lạp thường giải thích nỗi ngại thứ Ba bằng một mốc lịch sử: ngày 29 tháng 5 năm 1453, thành Constantinople, thủ đô của Đế quốc Byzantine, rơi vào tay quân Ottoman. Theo lịch Julius dùng lúc đó, hôm ấy là thứ Ba.
Với ký ức dân tộc Hy Lạp, sự sụp đổ của Constantinople là một vết thương lớn, nên việc thứ Ba mang tiếng xấu là dễ hiểu. Cũng như mọi giải thích kiểu "vì sự kiện X", cần nhớ rằng người ta có thể đã gắn ngày xui với sự kiện sau khi mê tín đã có sẵn.
Thêm một lớp nữa: chữ "ba" trong tên Tríti gợi tới quan niệm "chuyện xui đi thành bộ ba" có trong nhiều nền văn hoá. Đây là cách giải thích dân gian, không có tư liệu nào chứng minh nó là nguồn gốc.
Ý: thứ Sáu ngày 17 và trò đảo chữ trên bia mộ
XVII và VIXI
Người Ý kiêng số 17 vì một lý do rất "chữ nghĩa". Viết theo số La Mã, 17 là XVII. Đảo thứ tự các chữ cái, ta được VIXI, một từ Latinh nghĩa là "ta đã sống". Trên bia mộ La Mã cổ, VIXI là cách nói kín đáo cho "đã qua đời". Vậy là số 17 dính với cái chết.
Cách giải thích này rất phổ biến ở Ý, nhưng nên hiểu là giải thích dân gian về một nỗi kiêng đã có, không chắc là nguồn gốc thật duy nhất.
Thứ Sáu vẫn là thứ Sáu
Phần "thứ Sáu" thì giống các nước Công giáo khác: venerdì gắn với ngày Chúa chịu nạn, ngày sám hối. Ghép thứ Sáu với số 17 ra venerdì 17, ngày kiêng kép của người Ý.
Còn số 13 ở Ý thì sao
Ở Ý, số 13 nhìn chung không mang tiếng xấu nặng như ở Anh, Mỹ; trong nhiều bối cảnh dân gian nó còn được coi là con số may. Tuy vậy, thói kiêng 13 người ngồi một bàn ăn thì người Ý cũng biết, vì nó gắn với Bữa Tiệc Ly chung của cả châu Âu Công giáo.
Các nơi khác thì sao
Ở Pháp và Đức, vendredi 13 và Freitag der 13. đều được biết tới như ở Anh, Mỹ, dù mức độ kiêng nhìn chung nhẹ. Ở các nước Bắc Âu, mê tín về ngày này cũng có, phần lớn đi theo văn hoá đại chúng nói tiếng Anh. Còn ở châu Á, người ta quen để ý tới con số hơn là tới thứ trong tuần, vì phần lớn các ngày lễ, ngày kiêng truyền thống tính theo âm lịch. Điều đó giải thích vì sao ở Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, thứ Sáu ngày 13 chủ yếu là chuyện của phim ảnh.
Vì sao mỗi nước kiêng một ngày
- Ngôn ngữ: tên ngày và cách viết số dẫn tới liên tưởng khác nhau. Martes gợi Mars; XVII gợi VIXI. Người nói tiếng Anh không có những liên tưởng này.
- Ký ức lịch sử: mỗi dân tộc nhớ những thảm hoạ khác nhau và gán chúng vào ngày tương ứng.
- Tôn giáo chung, cách kể riêng: thứ Sáu ngày Chúa chịu nạn là nền chung, nhưng mỗi nước phát triển nó theo cách riêng.
- Phim ảnh và báo chí: thế kỷ 20, văn hoá đại chúng Mỹ đẩy "thứ Sáu ngày 13" đi khắp nơi, làm nhiều nước biết thêm một ngày kiêng bên cạnh ngày kiêng truyền thống của họ.
Điểm chung đáng chú ý: ở đâu người ta cũng chọn một ngày trong tuần đã có sắc thái nặng (thứ Sáu của sự thương khó, thứ Ba của chiến tranh) rồi ghép với một con số mang tiếng (13 hoặc 17). Công thức "ngày nặng + số xấu" lặp lại ở nhiều nơi.
Góc nhìn hôm nay: hiểu để không lỡ lời
- Làm việc với người Tây Ban Nha, Mỹ Latinh: nếu đặt lễ ra mắt, ký hợp đồng, hãy để ý thứ Ba ngày 13. Họ có thể không nói ra, nhưng sẽ thấy dễ chịu nếu được chọn ngày khác.
- Với đối tác Ý: thứ Sáu ngày 17 đáng tránh cho những dịp trọng thể. Số 17 trên số phòng, số ghế cũng có người ngại.
- Du lịch: gặp ngày kiêng của nước sở tại thì chỉ cần biết để hiểu không khí, không cần đổi lịch trình.
- Đề tài trò chuyện: nhóm bạn có người từng học, làm việc ở nước ngoài có thể mỗi người kể một ngày kiêng nơi mình từng sống, rồi so với chuyện kiêng ngày ở quê nhà Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Tây Ban Nha kiêng thứ Ba ngày 13?
Vì thứ Ba trong tiếng Tây Ban Nha là martes, mang tên thần chiến tranh Mars, vốn bị coi là ngày dễ sinh chuyện. Ghép với số 13 vốn mang tiếng xấu khắp châu Âu, thứ Ba ngày 13 thành ngày kiêng ở Tây Ban Nha và nhiều nước Mỹ Latinh.
Người Ý kiêng ngày nào?
Người Ý kiêng thứ Sáu ngày 17. Số 17 viết theo số La Mã là XVII, đảo chữ thành VIXI nghĩa là "ta đã sống", cách nói chỉ người đã khuất trên bia mộ La Mã.
Vì sao người Hy Lạp sợ ngày thứ Ba?
Người Hy Lạp thường gắn thứ Ba với ngày thành Constantinople thất thủ, 29 tháng 5 năm 1453, hôm ấy là thứ Ba theo lịch thời đó. Thứ Ba ngày 13 vì thế là ngày kiêng ở Hy Lạp.
"En martes, ni te cases ni te embarques" nghĩa là gì?
Đây là câu tục ngữ Tây Ban Nha, nghĩa là "Thứ Ba, đừng cưới xin cũng đừng lên thuyền đi xa". Câu này cho thấy thứ Ba bị kiêng trong đời sống người Tây Ban Nha từ lâu, độc lập với số 13.
Người Bồ Đào Nha, Brazil kiêng ngày nào?
Các nước nói tiếng Bồ Đào Nha nhìn chung kiêng thứ Sáu ngày 13 giống Anh, Mỹ, gọi là sexta-feira 13. Đây là điểm khác với Tây Ban Nha láng giềng, nơi thứ Ba ngày 13 mới là ngày kiêng.
