Paraskevidekatriaphobia là tên gọi nỗi sợ thứ Sáu ngày 13, ghép từ các gốc tiếng Hy Lạp nghĩa là "thứ Sáu", "mười ba" và "sợ". Nỗi lo này có thật ở một số người, có khi đủ mạnh để họ hoãn việc hoặc không dám ra khỏi nhà. Nhưng nó không phải một chẩn đoán riêng trong tâm thần học; các chuyên gia xếp những trường hợp nặng vào nhóm ám ảnh sợ đặc hiệu, giống sợ độ cao hay sợ đi máy bay.
Đọc và hiểu cái tên dài dằng dặc
Từ này dài 23 chữ cái và gồm ba mảnh:
- Paraskevi: tên ngày thứ Sáu trong tiếng Hy Lạp, gốc nghĩa là "chuẩn bị", tức ngày chuẩn bị trước ngày Sabbath.
- dekatreis: số mười ba.
- phobia: nỗi sợ.
Có một tên khác ít gặp hơn là friggatriskaidekaphobia, lấy gốc từ tên nữ thần Bắc Âu Frigg, người được cho là đặt tên cho Friday trong tiếng Anh. Còn triskaidekaphobia là nỗi sợ số 13 nói chung, có trong tiếng Anh từ đầu thế kỷ 20.
Từ paraskevidekatriaphobia thường được gán cho một nhà trị liệu chuyên về nỗi sợ ở Mỹ, cuối thế kỷ 20. Có giai thoại rằng ông bảo ai đọc trôi chảy được từ này thì khỏi luôn nỗi sợ. Đó là câu đùa của người làm nghề, không phải phương pháp chữa.
Mê tín, lo âu và ám ảnh sợ: ba mức khác nhau
Không phải ai nhắc tới thứ Sáu 13 với giọng ngại ngần cũng là "mắc chứng sợ". Có thể chia thành ba mức để dễ hình dung:
| Mức | Biểu hiện | Ảnh hưởng đời sống |
|---|---|---|
| Mê tín nhẹ | Nhắc cho vui, gõ gỗ, chọn ngày khác nếu tiện | Gần như không |
| Lo âu có tình huống | Bồn chồn cả ngày, để ý mọi chuyện xui, hơi khó tập trung | Khó chịu nhưng vẫn làm việc, đi lại bình thường |
| Ám ảnh sợ | Tim đập nhanh, khó thở, run khi nghĩ tới ngày ấy; tránh né triệt để | Nghỉ làm, huỷ chuyến đi, không ra khỏi nhà, lo trước nhiều ngày |
Phần lớn người phương Tây "sợ" thứ Sáu 13 thuộc mức đầu. Mức thứ ba hiếm hơn nhiều, và với họ đây không phải chuyện để đem ra đùa.
Có bao nhiêu người thật sự sợ
Trên mạng hay lan truyền những con số rất cụ thể về số người Mỹ sợ thứ Sáu 13, kèm theo cả số tiền mà nền kinh tế "mất đi" vì người ta nghỉ làm, hoãn mua sắm. Các con số này được báo chí lặp lại suốt nhiều năm nhưng hiếm khi kèm phương pháp đo rõ ràng, nên không nên trích như số liệu khoa học.
Điều có thể nói chắc là: các cuộc thăm dò ở Mỹ và châu Âu cho thấy một phần người trả lời thừa nhận mình có mê tín về ngày này ở mức nào đó. Số người lo tới mức ảnh hưởng sinh hoạt thì ít hơn nhiều, và khó đo chính xác vì người ta không đi khám riêng cho nỗi sợ này.
Vì sao một ngày trên lịch có thể làm người ta sợ thật
Nỗi sợ được dạy
Trẻ con nghe người lớn dặn, xem phim kinh dị, đọc tin "chuyện xui ngày thứ Sáu 13" mỗi năm. Một nỗi sợ được nhắc đều đặn sẽ được não ghi nhớ như một tín hiệu nguy hiểm, dù không có mối nguy thật.
Một kỷ niệm xấu trùng ngày
Nếu ai đó từng gặp chuyện buồn đúng ngày ấy, như tai nạn, mất người thân, não dễ gắn ngày với ký ức. Lần sau ngày ấy tới, cơ thể phản ứng như thể nguy hiểm sắp lặp lại.
Vòng lo lắng tự nuôi
Người lo thì để ý mọi điều trục trặc, càng để ý càng thấy chuyện xui, càng thấy xui càng tin. Tránh né cũng làm nỗi sợ lớn hơn: mỗi lần né được ngày ấy mà không sao, não lại "học" rằng né là đúng.
Có sẵn một nền lo âu
Ở nhiều người, nỗi sợ thứ Sáu 13 chỉ là một biểu hiện của tính hay lo nói chung. Khi đời sống căng thẳng, những nỗi sợ nhỏ như thế dễ bùng lên.
Tự giúp mình khi thấy lo vào ngày ấy
Những cách dưới đây hợp với người ở mức mê tín nhẹ và lo âu vừa phải. Chúng không thay cho việc điều trị khi nỗi sợ đã nặng.
- Đặt tên cho cảm giác: tự nói "mình đang lo vì đây là thứ Sáu 13", tách cảm giác ra khỏi sự thật trên lịch.
- Nhìn số liệu chung: các nghiên cứu nghiêm túc chưa cho thấy ngày này nhiều tai nạn hơn ngày thường một cách đáng tin.
- Giữ nhịp sinh hoạt bình thường: đi làm, ăn uống, ngủ đúng giờ. Né tránh hôm nay sẽ làm lần sau khó hơn.
- Thở chậm khi tim đập nhanh: hít vào bằng mũi đếm chậm tới bốn, thở ra lâu hơn hít vào. Lặp vài lần cho cơ thể dịu lại.
- Nói với người tin cậy: kể với bạn thân rằng hôm nay mình hơi bất an. Có người biết là đã nhẹ đi nhiều.
- Đổi nghĩa của ngày: biến thứ Sáu 13 thành một tối dễ chịu có chủ đề với nhóm bạn, để ký ức mới chồng lên ký ức cũ.
Khi nào nên tìm người chuyên môn
Nên gặp bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng khi:
- Nỗi sợ khiến bạn nghỉ làm, nghỉ học, huỷ việc quan trọng lặp đi lặp lại.
- Bạn lo trước nhiều ngày, mất ngủ khi ngày ấy tới gần.
- Có cơn hoảng: tim đập dồn, khó thở, chóng mặt, cảm giác mất kiểm soát.
- Nỗi sợ lan sang những thứ khác: số 13, mọi ngày thứ Sáu, nhiều điều kiêng khác.
Với ám ảnh sợ đặc hiệu nói chung, các phương pháp được dùng phổ biến là liệu pháp nhận thức hành vi và liệu pháp tiếp xúc dần dần, do người có chuyên môn hướng dẫn. Không nên tự tìm thuốc an thần để "qua ngày".
Góc nhìn hôm nay: đối xử với người sợ thế nào
Người không sợ thường có hai phản ứng sai: chế giễu ("lớn rồi mà còn tin") hoặc cố "chữa" bằng cách doạ thêm cho vui. Cả hai đều làm người sợ thấy cô độc hơn. Cách tốt hơn rất đơn giản: không trêu, không ép, nếu được thì dời việc không gấp sang hôm khác, và rủ họ làm điều gì dễ chịu vào tối hôm đó.
Với người làm quản lý có đồng nghiệp hay đối tác nước ngoài, nhớ rằng một số người phương Tây vẫn ngại ngày này. Tránh đặt sự kiện quan trọng đúng thứ Sáu 13 là chuyện nhỏ nhưng cho thấy sự tinh ý.
Khi người thân đang sợ: nói gì, tránh gì
Nếu người sống cùng bạn lo thật sự mỗi khi ngày ấy tới, vài câu nói đơn giản giúp nhiều hơn những lời giảng giải:
- Nên nói: "Hôm nay mình đi cùng nhé", "Có gì cứ nhắn mình", "Mình hiểu là bạn thấy khó chịu".
- Tránh nói: "Có gì đâu mà sợ", "Mê tín vớ vẩn", hay cố tình kể chuyện xui để doạ cho vui.
- Nên làm: giữ một buổi tối bình thường, có bữa ăn, có chuyện trò, để ngày ấy trôi qua như mọi ngày.
- Tránh làm: ép người đó đi xa, ký giấy tờ, làm việc lớn đúng ngày ấy chỉ để "chứng minh" là không sao. Tiếp xúc dần với nỗi sợ là việc của liệu pháp có người hướng dẫn, không phải của một buổi thử thách tự phát.
Câu hỏi thường gặp
Paraskevidekatriaphobia là gì?
Đó là tên gọi nỗi sợ thứ Sáu ngày 13, ghép từ các gốc tiếng Hy Lạp nghĩa là thứ Sáu, mười ba và nỗi sợ. Đây là tên gọi thông dụng, không phải một chẩn đoán riêng trong y khoa.
Paraskevidekatriaphobia đọc thế nào?
Có thể tách thành ba phần cho dễ đọc: pa-ras-ke-vi, de-ka-tri-a, pho-bi-a. Từ này dài 23 chữ cái nên thường được nhắc như một từ vui trong tiếng Anh.
Sợ thứ Sáu ngày 13 có phải là bệnh không?
Mê tín nhẹ thì không. Chỉ khi nỗi sợ gây hoảng sợ, tránh né triệt để và ảnh hưởng rõ tới công việc, sinh hoạt thì chuyên gia mới xem xét như một dạng ám ảnh sợ đặc hiệu và có cách điều trị.
Triskaidekaphobia khác paraskevidekatriaphobia thế nào?
Triskaidekaphobia là nỗi sợ số 13 nói chung, như kiêng tầng 13, phòng 13. Paraskevidekatriaphobia chỉ nỗi sợ riêng ngày thứ Sáu trùng ngày 13.
Làm sao bớt sợ thứ Sáu ngày 13?
Giữ nhịp sinh hoạt bình thường, tách cảm giác lo khỏi sự thật trên lịch, thở chậm khi bồn chồn và chia sẻ với người tin cậy. Nếu nỗi sợ nặng tới mức ảnh hưởng công việc, nên gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý.
