Thứ Sáu ngày 13 nổi tiếng toàn cầu phần lớn nhờ màn ảnh và trang sách. Cuốn tiểu thuyết Friday, the Thirteenth của Thomas W. Lawson năm 1907 đưa cụm từ lên bìa sách; bộ phim kinh dị Mỹ Friday the 13th năm 1980 và loạt phim nối dài sau đó biến nó thành biểu tượng của dòng phim rùng rợn. Từ đó, báo chí, truyền hình và mạng xã hội cứ tới ngày này là nhắc lại, giữ cho mê tín sống tiếp như một nét văn hoá đại chúng.
Năm 1907: cuốn tiểu thuyết về một cơn hoảng loạn
Thomas W. Lawson là một nhà đầu tư nổi tiếng ở Boston đầu thế kỷ 20, cũng là người viết sách phê phán giới tài phiệt Phố Wall. Năm 1907, ông in cuốn Friday, the Thirteenth. Nhân vật chính là một người môi giới chứng khoán lợi dụng nỗi sợ ngày thứ Sáu 13 để gây hoảng loạn trên thị trường.
Cuốn sách không được nhớ như một tác phẩm văn chương lớn. Giá trị của nó với câu chuyện văn hoá nằm ở chỗ khác: đây là một trong những lần đầu cụm "thứ Sáu ngày 13" đứng trên bìa một cuốn sách bán rộng rãi. Truyện được dựng thành phim câm vài năm sau, cho thấy người làm giải trí thời ấy đã nhận ra sức hút của ngày này.
Năm 1980: bộ phim biến một ngày thành biểu tượng kinh dị
Một bộ phim kinh phí thấp
Friday the 13th do Sean S. Cunningham đạo diễn, ra rạp ở Mỹ năm 1980. Phim lấy bối cảnh một trại hè ven hồ, nơi một nhóm thanh niên tới dọn dẹp chuẩn bị mở cửa lại và lần lượt bị sát hại. Phim làm với kinh phí nhỏ, chịu ảnh hưởng rõ của những phim kinh dị Mỹ thành công vài năm trước, nhưng lại thu hút khán giả rất mạnh, mở đường cho cả một loạt phim.
Từ phim lẻ thành loạt phim
Điều nhiều người không biết: trong phim đầu tiên, nhân vật Jason Voorhees chưa phải kẻ sát nhân chính. Jason chỉ trở thành nhân vật trung tâm từ phần tiếp theo, và chiếc mặt nạ khúc côn cầu trắng gắn với nhân vật này xuất hiện từ phần thứ ba. Chiếc mặt nạ ấy về sau thành một trong những hình ảnh dễ nhận nhất của phim kinh dị Mỹ.
Loạt phim kéo dài suốt thập niên 1980 sang các thập niên sau, có cả phim gặp gỡ với nhân vật của loạt phim kinh dị khác và một bản làm lại năm 2009. Tính tới bản làm lại ấy, loạt phim đã có hơn mười phim điện ảnh.
Một loạt phim truyền hình cùng tên nhưng khác hẳn
Cuối thập niên 1980, truyền hình Mỹ có một loạt phim mang tên tương tự, xoay quanh những món đồ cổ bị nguyền rủa. Loạt phim này không liên quan tới Jason; nó chỉ mượn cái tên đã nổi tiếng. Đây là ví dụ cho thấy tới lúc ấy, riêng cụm "thứ Sáu ngày 13" đã đủ sức kéo khán giả.
Dòng thời gian văn hoá đại chúng
| Thời điểm | Tác phẩm, hiện tượng | Vai trò |
|---|---|---|
| 1869 | Tiểu sử Rossini nhắc ông kiêng thứ Sáu và số 13 | Ghi chép sớm về hai mối kiêng đứng cạnh nhau |
| Đầu thập niên 1880 | Câu lạc bộ Mười Ba ở New York chế giễu mê tín số 13 | Cho thấy mê tín đã đủ phổ biến để bị phản đối công khai |
| 1907 | Tiểu thuyết Friday, the Thirteenth | Cụm từ lên bìa sách |
| 1980 | Phim Friday the 13th | Ngày này thành biểu tượng phim kinh dị |
| Cuối thập niên 1980 | Loạt phim truyền hình mượn tên | Cái tên tự thành sức hút |
| Cuối thế kỷ 20 – đầu thế kỷ 21 | Sách phổ thông và tiểu thuyết gắn ngày này với dòng Đền | Thêm một "nguồn gốc" bí ẩn, dù không có căn cứ |
| Thời mạng xã hội | Ảnh chế, bài đăng, chương trình đặc biệt mỗi khi ngày ấy tới | Giữ mê tín sống như một cuộc vui chung |
Vì sao màn ảnh "cần" thứ Sáu ngày 13
- Một cái tên ai cũng hiểu: chỉ cần đọc tên phim là khán giả biết sắp xem chuyện rùng rợn. Ít cái tên nào làm được việc này gọn như vậy.
- Có sẵn lịch phát hành: mỗi năm có một đến ba ngày thứ Sáu 13, là dịp tự nhiên để chiếu lại, phát hành phim mới, làm số báo đặc biệt.
- Nỗi sợ nhẹ, an toàn: thứ Sáu 13 là nỗi sợ "vừa đủ", để người xem rùng mình rồi cười, không đụng tới nỗi đau thật của ai.
- Thứ Sáu là tối đi xem phim: ở nhiều nước, tối thứ Sáu là một trong những tối khán giả ra rạp đông. Ngày xui trùng với tối giải trí là một sự trùng hợp quá thuận lợi.
Màn ảnh đã thay đổi mê tín thế nào
Trước năm 1980, thứ Sáu ngày 13 là mê tín của người phương Tây nói tiếng Anh, chủ yếu kiêng đi xa, ký kết. Sau năm 1980, hình ảnh gắn với ngày này đổi hẳn: không còn là chuyến tàu không nên khởi hành, mà là trại hè, hồ nước, chiếc mặt nạ, tiếng nhạc dồn dập. Phim ảnh biến một nỗi kiêng "lặng lẽ" thành một nỗi sợ có hình ảnh.
Đồng thời, phim ảnh cũng làm mê tín nhẹ đi. Khi một ngày trở thành dịp để xem phim, mặc đồ đen, đăng ảnh vui, người ta ít còn sợ nó thật. Với nhiều người trẻ ở phương Tây và cả ở Việt Nam, thứ Sáu ngày 13 gần với Halloween hơn là với một ngày kiêng.
Góc nhìn hôm nay: một tối thứ Sáu 13 có chủ đề cho nhóm bạn
Nếu nhóm bạn muốn dùng ngày này cho một buổi họp mặt, có vài cách nhẹ nhàng:
- Xem phim theo độ "rùng" vừa phải: loạt phim gốc có nhiều cảnh bạo lực, bị giới hạn độ tuổi khá chặt ở Mỹ. Nhóm có người không chịu được phim máu me thì chọn phim bí ẩn, hồi hộp nhẹ hơn. Không xem với trẻ nhỏ. Chỉ xem qua nguồn có bản quyền.
- Kể chuyện kiêng kỵ: mỗi người kể một điều kiêng ở quê mình, so với thứ Sáu 13, thứ Ba 13 của Tây Ban Nha, thứ Sáu 17 của Ý.
- Đọc lại nguồn gốc: một người chuẩn bị năm phút kể lại chuyện Lawson, chuyện dòng Đền, cả nhóm đoán chi tiết nào là sử, chi tiết nào là giai thoại.
- Kết thúc đúng giờ: phim kinh dị xem xong dễ thức khuya. Hẹn giờ về từ trước, về khuya thì đi chung, nhắn nhau khi tới nhà.
Muốn tìm hiểu nghiêm túc hơn, có thể đọc sách lịch sử điện ảnh kinh dị Mỹ, nhất là phần nói về làn sóng phim kinh phí thấp cuối thập niên 1970, đầu thập niên 1980, để thấy Friday the 13th nằm ở đâu trong dòng chảy ấy.
Câu hỏi thường gặp
Phim Friday the 13th ra mắt năm nào?
Phim Friday the 13th do Sean S. Cunningham đạo diễn ra rạp ở Mỹ năm 1980. Thành công bất ngờ của phim mở ra cả một loạt phim kéo dài nhiều thập niên.
Jason có phải kẻ sát nhân trong phim Friday the 13th đầu tiên không?
Không. Trong phim đầu tiên, Jason Voorhees chưa phải kẻ sát nhân chính; anh ta chỉ trở thành nhân vật trung tâm từ phần tiếp theo. Chiếc mặt nạ khúc côn cầu nổi tiếng xuất hiện từ phần thứ ba.
Cuốn sách đầu tiên mang tên thứ Sáu ngày 13 là gì?
Một tác phẩm sớm và nổi tiếng là tiểu thuyết Friday, the Thirteenth của Thomas W. Lawson, in năm 1907. Truyện kể về một người môi giới lợi dụng nỗi sợ ngày này để gây hoảng loạn trên thị trường chứng khoán.
Vì sao thứ Sáu ngày 13 hay gắn với phim kinh dị?
Vì bộ phim năm 1980 cùng tên quá thành công, biến ngày này thành biểu tượng của dòng phim rùng rợn. Thứ Sáu cũng là tối người ta hay đi xem phim, nên ngày này thành dịp tự nhiên để chiếu phim kinh dị.
Loạt phim Friday the 13th có hợp cho trẻ em xem không?
Không. Loạt phim có nhiều cảnh bạo lực và bị giới hạn độ tuổi khá chặt ở Mỹ. Nhóm bạn có trẻ nhỏ hoặc người không chịu được cảnh máu me nên chọn phim khác.
